Nucewall | Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến

Có câu “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Phố Hiến nằm bên bờ tả ngạn sông Hồng. Từ thế kỷ 10, vùng Đằng Châu ở phía bắc thành phố Hưng Yên ngày nay vốn là một lãnh địa của sứ quân Phạm Bạch Hổ, đến thời Tiền Lê là thực ấp của Lý Công Uẩn. Thế kỷ 13, dưới thời nhà Trần, khi nhà Nguyên diệt Tống, một số kiều dân Trung Quốc tị nạn đã kéo sang Việt Nam, lập nên làng Hoa Dương. Cùng lúc đó, một số người Việt từ nhiều địa phương khác nhau cũng dần dần đến sinh sống tại địa điểm tụ cư này để buôn bán và làm ăn.

Theo sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, thì tên Phố Hiến có nguồn gốc từ chữ Hiến của Hiến Doanh hay Hiến Nam, vốn là cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam xưa : ”. Vì là sở lỵ của ty Hiến sát sứ Sơn Nam đời cố Lê nên có tên gọi vậy ”. Đại Nam nhất thống chí cũng đã thừa nhận quan điểm này. Và có nhiều năng lực là tên gọi Phố Hiến lần tiên phong Open vào cuối thế kỷ 15 trong công cuộc cải cách hành chính của vua Lê Thánh Tông .

Tuy nhiên, phải đến thế kỷ 17, Phố Hiến mới trở thành một trung tâm chính trị – kinh tế có nhiều mối giao lưu quốc tế. Lúc này, ở Phố Hiến có lị sở của trấn thủ xứ Sơn Nam, ty Hiến sát xứ Sơn Nam, các trạm tuần ty kiểm soát thuyền bè trong ngoài nước, một đoạn sông tấp nập các thuyền bè đi lại và đỗ bến, những chợ phố đông đúc, các thợ thủ công và thương nhân người Việt, người Hoa, Nhật Bản và phương Tây.

Theo đường sông, Phố Hiến cách Thành Phố Hà Nội 55 km. Trước đây từ Thăng Long xuôi thuyền xuống Phố Hiến mất khoảng chừng 2 ngày, ngược dòng lên Kinh đô mất 3 ngày. Vị trí của Phố Hiến có vai trò đặc biệt quan trọng quan trọng so với những tuyến giao thông vận tải đường thuỷ thuộc mạng lưới hệ thống sông Hồng-sông Tỉnh Thái Bình nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ .
Phố Hiến là nơi trung chuyển, cửa ngõ án ngữ, thông thương của mọi tuyến giao thương mua bán đường sông từ vùng biển Bắc Bộ đi sâu vào đất liền tới Kinh thành Thăng Long, qua những tuyến sông Đáy, sông Hồng, sông Tỉnh Thái Bình .
Cùng với những tuyến giao thương mua bán đường sông, những tuyến giao thương mua bán ven biển đã nối tiếp Phố Hiến với những thị trường xa hơn. Từ thời nhà Trần, những thương nhân người Hoa ở Xích Đằng đã có những mối liên hệ với những cảng Hội Triều ( Thanh Hoá ), Càn Hải và Hội Thống ( Nghệ An ) .
Thế kỷ 17-18, những quan hệ thương mại giữa Phố Hiến và vùng Sơn Nam với những phố cảng Đàng Trong trải qua những khách buôn quốc tế càng được tăng cường, như những bến đò Phục Lễ, Phù Thạch, Thanh Hà ( Thuận Hoá ), Hội An. Qua hai mạng lưới hệ thống sông Đàng Ngoài và sông Đáy, Phố Hiến còn bắt nhịp với những tuyến giao thương mua bán quốc tế ở biển Đông, như Nhật Bản, Trung Quốc, những nước Khu vực Đông Nam Á, cũng như với những nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp .

Ngoài vị trí trung tâm trấn Sơn Nam, Phố Hiến chủ yếu mang diện mạo của một đô thị kinh tế. Kết cấu của nó bao gồm một bến cảng sông; một tập hợp chợ; khu phường phố; và hai thương điếm phương Tây (Hà Lan và Anh).
Bến cảng Phố Hiến là nơi các tàu thuyền ngoại quốc lưu đỗ để làm thủ tục kiểm soát và xin giấy phép đi tiếp tới Kinh đô. Cùng với bến cảng sông là một các khu chợ khá sầm uất như chợ Vạn ở bến Xích Đằng, chợ Hiến bên cạnh lị sở Sơn Nam, chợ Bảo Châu. Những chợ này đã vượt khỏi khuôn khổ những chợ địa phương để chở thành các chợ liên vùng. Thuyền bè từ Thăng Long – Kẻ Chợ và các trấn gần xa trong nước cũng như nước ngoài đã đến đây buôn bán, trao đổi hàng hoá.

Khu “ phường phố ” là khu định cư của người Việt và những kiều dân quốc tế ( đa phần là người Hoa ) sản xuất và kinh doanh với đặc thù cố định và thắt chặt ở Phố Hiến. Dựa theo những văn bia ở chùa Hiến ( 1709 ) và chùa Chuông ( 1711 ), Phố Hiến thời đó có khoảng chừng 20 phường. Qua những bi ký, hoàn toàn có thể đọc được 13 phố và 32 tên cửa hiệu kinh doanh như những Tân Thị, Tân Khai, Tiên Miếu, Hậu Trường .

Trong thế kỷ 17, có hai thương điếm phương Tây đã được dựng lên ở Phố Hiến: thương điếm Hà Lan (1637-1700) và thương điếm Anh (1672-1683). Đây là văn phòng đại diện kiêm nhà kho của các Công ty Đông Ấn của Hà Lan và Anh. Đây là một quần thể kiến trúc được xây bằng gạch, nằm ở phía dưới Phố Hiến, quãng gần thôn Nễ Châu và Vạn Mới. Từ thế kỷ 18, quần thể kiến trúc này đã bị huỷ hoại trở thành đồng ruộng.

Phố Hiến mang những nhu yếu tâm linh văn hoá của nhiều hội đồng người khác nhau, biểu lộ qua những khu công trình kiến trúc. Nổi bật là những phong thái kiến trúc Nước Ta và phong thái kiến trúc Nước Trung Hoa ( với sắc thái vùng Phúc Kiến, phía Nam Trung Quốc ), thấp thoáng có phong thái kiến trúc châu Âu ( nhà thời thánh Phố Hiến ). Nhiều khi, những phong thái kiến trúc đó pha trộn lẫn nhau. Nhà thờ Kitô giáo ở Phố Hiến là một nhà thời thánh cổ, kiến thiết xây dựng từ thế kỷ 17 theo kiểu Gô-tích. Cũng như ở những đô thị Nước Ta khác, bên cạnh những kiến trúc bằng gạch ngói, đại bộ phận nhà tại của dân đều bằng gỗ tre nứa, lại ở sát nhau .
Trong lịch sử vẻ vang, Phố Hiến là một đô thị đa quốc tịch, trong đó nhiều nhất là người Việt và người Hoa. Những kiều dân ngoại bang khác ở đây là Nhật, Xiêm La, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp … Phần lớn người Việt cự ngụ ở Phố Hiến là từ những địa phương khác đổ về sinh sống làm ăn, đó là một cộng đồng cư dân tứ xứ .
Phương Tây, ngoài người Hà Lan và người Anh đã từng lập thương điếm ở Phố Hiến, còn một số ít người Bồ Đào Nha và Pháp. Người Bồ Đào Nha là người phương Tây Phố Hiến sớm nhất. Đó là những thương nhân độc lập, không lập công ty, không đặt thương điếm. Không ít những người Pháp cũng sống ở Phố Hiến vào những năm 80 của thế kỷ XVII. Thương điếm của Công ty ấn Độ Pháp xây dựng ở Phố Hiến năm 1680 .
Phố Hiến từ nơi tụ cư, một thị xã tăng trưởng thành một đô thị lớn vào thế kỷ XVII đã luôn mang tính nổi trội đậm sắc thái kinh tế tài chính. Lúc đầu là những hoạt động giải trí kinh doanh qua mạng lưới chợ. Sau đó, thương nghiệp ngày càng tăng trưởng và trở thành hoạt động giải trí kinh tế tài chính, đặc biệt quan trọng là ngoại thương do lợi thế là một bến sông, đầu mối của những tuyến giao thông vận tải vùng .
Thời kỳ phồn thịnh nhất của Phố Hiến là vào khoảng chừng giữa thế kỷ XVII ( 1630 – 1680 ). Sau đó là quy trình suy thoái và khủng hoảng, diễn ra trong gần 2 thế kỷ để ở đầu cuối trở thành tỉnh lị Hưng Yên. Biểu hiện rõ nhất của sự suy thoái và khủng hoảng của Phố Hiến là sự sa sút trong những hoạt động giải trí kinh doanh với quốc tế. Các thương điếm phương Tây ở Phố Hiến và Kẻ Chợ lần lượt ngừng hoạt động, những tàu buôn phương Tây phần đông rất ít còn lại vùng Đàng Ngoài. Phố Hiến vắng hẳn những khách buôn quốc tế, trừ người Trung Quốc là còn ở lại kinh doanh .
Thế kỷ XIX, khi kinh đô chuyển vào Huế, một làn sóng của thương nhân Trung Hoa ồ ạt nhập cư vào TP.HN, một số ít mái ấm gia đình Hoa Kiều trước kia từ Kẻ Chợ di cư đến Phố Hiến nay quay ngược trở về TP. Hà Nội, phần nào cũng làm cho Phố Hiến trở nên vắng đi. Bến cảng Phố Hiến do sự bồi lở của sông Hồng ngày càng trở nên phiền phức, làm Phố Hiến ngày càng cách xa dòng sông. Năm 1726, chính quyền sở tại Lê – Trịnh đã chuyển dời trấn lị Sơn Nam sang bên hữu ngạn sông Hồng thuộc huyện Duy Tiên. Năm 1741, trấn Sơn Nam được tách thành Sơn Nam thượng và hạ, trọng tâm chính trị đã chuyển xuống mạn dưới, ở Vị Hoàng ( Tỉnh Nam Định ) .

Năm 1730, đê Mạn Trù vỡ, mất mùa, dân của nhiều vùng ở Sơn Nam trở nên khó khăn. Tiếp đến là những cuộc khởi nghĩa của Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu đã tàn phá vùng này, càng làm cho tiềm lực kinh tế của Phố Hiến kiệt quệ. Cuộc chiến giữa nhà Tây Sơn và chúa Trịnh. Sang đến thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, vai trò một đô thị kinh tế, một thương cảng quốc tế của Phố Hiến ngày nào giờ đây không còn nữa.

Năm 1804, dưới thời Gia Long, trấn lị Sơn Nam thượng từ Phố Hiến đã được di chuyển về Châu Cầu (Phủ Lý). Năm 1831, với cuộc cải cách của vua Minh mạng, tỉnh Hưng Yên được thành lập, thành tỉnh được xây dựng trên địa bàn Phố Hiến cũ, mang nhiều chức năng quân sự, nhưng đã mất đi hoàn toàn vai trò kinh tế của một trạm hải quan, lúc này đã được chuyển qua bến Ninh Hải (Hải Phòng).
Phố Hiến ngày nay có hơn 100 di tích lịch sử – văn hóa có giá trị.

Với những giá trị đặc biệt quan trọng về lịch sử vẻ vang, kiến trúc, thẩm mỹ và nghệ thuật, ngày 31/12/2014, Thủ tướng nhà nước đã có Quyết định số 2408 / QĐ-TTg, xếp hạng di tích lịch sử vương quốc đặc biệt quan trọng cho Khu di tích lịch sử Phố Hiến. Theo đó khu di tích lịch sử vương quốc đặc biệt quan trọng Phố Hiến gồm 16 di tích lịch sử tiêu biểu vượt trội hợp thành : Văn Miếu Xích Đằng, đền Mây, đền Kim Đằng ( phường Lam Sơn ) ; đền Trần, đến Mẫu, đền Thiên Hậu, Võ Miếu, chùa Phố, đền Bà Chúa Kho ( phường Quang Trung ), chùa Chuông, đình An Vũ, đền Nam Hòa ( phường Hiến Nam ) ; đền Cửu Thiên Huyền Nữ ( phường Lê Lợi ), đình – chùa Hiến, Đông Đô Quảng Hội ( phường Hồng Châu ) và chùa Nễ Châu ( xã Hồng Nam ) .

Thanh Tùng

Source: https://evbn.org
Category: Địa Danh