Quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử

Võ Văn Dũng1

Tóm tắt: Tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử được hình thành và phát triển trong một giai đoạn lịch sử Trung Quốc thời cổ đại mang tính bước ngoặt. Sự chuyển đổi toàn diện của đất nước Trung Quốc lúc bấy giờ đã làm cho xã hội loạn lạc. Trước thực trạng đó các nhà tư tưởng đua nhau tìm kiếm phương pháp để ổn định xã hội. Tuy đứng trên lập trường giai cấp khác nhau, nhưng các nhà tư tưởng đều có điểm chung là họ đều bắt đầu từ việc giải thích bản tính của con người. Mặc dù vẫn còn những hạn chế nhất định bởi sự chi phối của lịch sử, những quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử cơ bản đã đáp ứng được nhu cầu xã hội lúc bấy giờ và đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Từ khóa: Con người, Khổng Tử, tư tưởng. 

Phân loại ngành: Triết học

Abstract: The thought on humans in the philosophy of Confucius was formed and developed during  a  period  which  is  a  turning  point  in  ancient  Chinese  history.  The  comprehensive transformation of the country of China at that time caused chaos in the society. Facing such a situation, thinkers were vying with one another to find ways to stabilise the society. Despite their different class positions, the thinkers shared one thing in common, which was that they all began with explaining the nature of human. Though still including certain limitations caused by the impacts of the contemporary historical context, the views on humans in Confucius’ philosophy basically met the social needs at that time and still bear values which remain intact today.

Keywords: Humans, Confucius, thought. 

Subject classification: Philosophy

1. Dẫn nhập

Có thể nói rằng, yếu tố con người luôn được những nhà triết học chăm sóc và đề cập đến trong những tác phẩm của mình. Tuy nhiên, ở mỗi quy trình tiến độ lịch sử dân tộc thì việc phát hiện và điều tra và nghiên cứu về con người là không giống nhau bởi sự chi phối về điều kiện kèm theo văn hóa truyền thống và chính trị khác nhau. Ngay thời kỳ cổ đại Khổng Tử trình diễn quan điểm khá toàn vẹn về con người, vị trí, vai trò của con người trong xã hội. Vai trò của con người trong bước đầu đã được Khổng Tử trình diễn khá tổng lực trong mạng lưới hệ thống tư tưởng của mình. Khổng Tử đã xem con người là đối tượng người tiêu dùng TT của mọi yếu tố từ triết học đến chính trị và giáo dục. Là một trong những nhà tư tưởng tiên phong của trái đất điều tra và nghiên cứu về yếu tố con người thì việc sống sót những hạn chế là điều không hề tránh khỏi. Tuy nhiên, quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử là tiền đề quan trọng cho những nhà khoa học sau này điều tra và nghiên cứu về con người. Bài viết này trình làng nội dung và giá trị quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử .

2. Nội dung quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử

Sự Open một quan điểm luôn gắn liền với một hình thái kinh tế tài chính xã hội nhất định. C.Mác từng viết : “ Các triết gia không mọc lên như nấm từ toàn cầu, họ là mẫu sản phẩm của thời đại mình, của dân tộc bản địa mình, mà dòng sữa tinh xảo nhất, quý giá và vô hình dung được tập trung chuyên sâu lại trong những tư tưởng triết học ” [ 3, tr. 156 ]. Quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử sinh ra trong quá trình lịch sử vẻ vang Trung Quốc thời cổ đại quy đổi tổng lực mang tính bước ngoặt. Sự quy đổi đó đã dẫn đến sự biến hóa cơ bản cả về hạ tầng lẫn kiến trúc thượng tầng. Sự biến đổi đã làm cho xã hội loạn lạc, luân lý đạo đức suy đồi, chính trị rối ren. Thực trạng đó đã đặt ra cho những nhà tư tưởng những thắc mắc lớn như : làm thế nào để cho xã hội không thay đổi ? Nguyên nhân của sự quy đổi mang tính bước ngoặt của lịch sử dân tộc Trung Quốc quy trình tiến độ này là gì ? Hệ tư tưởng nào sẽ tương thích cho quy trình tiến độ mới của xã hội Trung Quốc ? v.v.. Để vấn đáp cho những câu hỏi đó những nhà tư tưởng đều mở màn từ việc khám phá về con người, chính do đó mà yếu tố con người trở thành TT của triết học thời kỳ này .
Khổng Tử ( 551 – 479 TCN ) tên thật là Khâu, tự là Trọng Ni. Ông sinh ra trong điều kiện kèm theo xã hội Trung Quốc rơi vào loạn lạc triền miên, giai cấp thống trị cũ đã đánh mất vai trò của mình so với lịch sử vẻ vang. Các thế lực mới không ngừng nổi lên để tranh giành quyền quản lý, sự tranh giành đó đã đẩy xã hội Trung Quốc thời kỳ này bước sang một một ngã rẽ mới. Đó là sự cáo chung của thời kỳ phong kiến phân quyền để nhường chỗ cho thời kỳ phong kiến TW tập quyền. Thực trạng đó đã làm Open những xu thế như : ( 1 ) Các nhà tư tưởng chủ trương pháp trị ra sức ủng hộ những thế lực địa chủ mới lên ; ( 2 ) Các nhà tư tưởng chủ trương đức trị thì muốn níu giữ chính sách lễ trị của nhà Chu ; ( 3 ) Các nhà tư tưởng chủ trương vô vi vì bất mãn với thực tại nên họ quay sống lưng với thế sự. Khổng Tử được sinh ra trong cảnh cơ hàn nhưng thuộc dòng dõi quyền quý và cao sang ở nước Lỗ, một quốc gia nhỏ bé nhưng có bề dày văn hóa truyền thống dưới thời nhà Chu. Như vậy ông là người đại diện thay mặt tiêu biểu vượt trội cho xu thế thứ hai và ông đã đưa ra quan điểm về con người dựa trên cơ sở bản tính con người vốn thiện để lý giải về xã hội .
Để có quan điểm về con người một cách đúng đắn Khổng Tử đã khởi đầu lý giải về nguồn gốc, vai trò, vị trí và bản tính của con người. Quá trình nhận thức về nguồn gốc con người là một yếu tố khó khăn vất vả yên cầu phải trải qua một quy trình tăng trưởng của quả đât thì mới hoàn toàn có thể lý giải một cách đúng đắn. Tuy nhiên, Khổng Tử đã có cái nhìn về con người một cách khá toàn vẹn khi khởi đầu lý giải con người sinh ra từ đâu. Trên quan điểm con người là một bộ phận không hề tách rời với tự nhiên, Khổng Tử cho rằng mọi sự vật, hiện tượng kỳ lạ trong tự nhiên đều quản lý và vận hành theo quy luật âm khí và dương khí. Con người sống sót cũng không nằm ngoài quy luật ấy, cho nên vì thế lấy khung hình mà nói, thì con người phải nhất luật tuân theo những nguyên tắc âm khí và dương khí biến hóa của đạo trời và cương nhu tương thôi, của đạo đất. Việc dùng nguyên tắc âm khí và dương khí để lý giải cho nguồn gốc sinh ra của con người của Khổng Tử đã bộc lộ quan điểm duy vật chất phác góp thêm phần vào việc chống lại quan điểm duy tâm thần bí. Khổng Tử đã xem giới tự nhiên là một phần không hề thiếu trong quy trình Open của loài người là một quan điểm rất là văn minh lúc bấy giờ .
Trong quan điểm của mình Khổng Tử tôn vinh vai trò và vị trí của con người trong xã hội. Ông xem con người là yếu tố quan trọng nhất dẫn đến sự thịnh, suy của một triều đại. Tuy nhiên, Khổng Tử cho rằng mỗi con người trong xã hội đều có một vai trò nhất định. Vai trò đó của mỗi con người là không giống nhau nên con người có những tâm lý và hành vi khác nhau. Ông chia xã hội thành hai loại người, đó là người quân tử và kẻ tiểu nhân, người quân tử có vai trò dẫn dắt, còn kẻ tiểu nhân có vai trò tuân theo. Nếu đặt con người trong mối quan hệ với tự nhiên thì con người lại có vai trò nhờ vào vì Khổng Tử xem trời là đấng tối cao vô thượng nên con người phải luôn phục tùng mệnh lệnh và ý chí của trời. Từ sinh tử, thọ yểu, may rủi, họa phúc, quý tiện của sinh mệnh và số phận con người đến sự còn mất, hưng vong của những triều đại đều do trời chi phối. Khổng Tử tôn vinh Thiên mệnh và ông cho rằng con người phụ thuộc vào vào Thiên mệnh “ đạo ta nếu được lưu hành, ấy cũng do mạng trời. Đạo ta nếu phải vong phế, ấy cũng do nơi mạng trời ” [ 5, tr. 233 ]. Do tin vào Thiên mệnh nên Khổng Tử coi sự hiểu biết và hành vi của con người theo mệnh trời là điều kiện kèm theo tất yếu để trở thành người triển khai xong. Bởi “ chẳng hiểu mạng trời, chẳng đáng gọi là quân tử ” [ 5, tr. 315 ]. Do tin vào mệnh trời nên Khổng Tử nhìn nhận vị trí của con người trong quốc tế là trọn vẹn phụ thuộc vào “ người quân tử có ba điều kính : kính sợ mạng trời, kính sợ bậc đại nhân, tức là người chức phận lớn, đức hạnh cao ; kính sợ lời dạy của thánh nhân ” [ 5, tr. 263 ]. Tuy nhiên, theo Khổng Tử thì trời – người – quỷ thần có mối quan hệ với nhau. Trong đó quan hệ giữa trời và người là một trong những giá đỡ hữu hiệu để những thế lực trong xã hội thần thánh hóa vai trò của người đứng đầu. Trên giá đỡ đó, những nhà tư tưởng đã cố gắng nỗ lực biện hộ cho quyền lực tối cao và sức mạnh của thế lực cầm quyền trên mặt đất. Và nhà vua có vai trò là cầu nối quan trọng giữa những thế lực siêu nhiên với dân chúng. Mặt khác Khổng Tử cũng thấy được vai trò của con người trong việc tái tạo quốc tế chính cho nên vì thế, ông cố ý tránh né nói đến cái chết, khuyên con người hãy quay trở về sống thực, sống cho đúng đạo làm người. Từ đó ông tôn vinh trí tuệ của cá thể để giúp con người trong xã hội hiện thực .
Khổng Tử cho rằng xã hội Trung Quốc rơi vào cảnh loạn lạc là do con người vô đạo, không chính danh định phận. Để hoàn toàn có thể khắc phục được tình hình đó thì cần phải tôn vinh giáo dục sự thiện tính trong mỗi con người. Khổng Tử cho rằng bản tính con người khi sinh ra gần như nhau nhưng do điều kiện kèm theo sống mà có sự độc lạ. Tính “ là cái nguyên tắc sở dĩ sinh ra người ; là đặc thù, thực chất của người hay của vật ” [ 1, tr. 738 ]. Với quan điểm đó thì tính là cái trời phú cho con người khi mới sinh ra. Trong Luận ngữ, Khổng Tử viết : “ Con người ta sinh ra, cái bẩm tánh vốn ngay thật. Nếu họ tà khúc mà sống được, đó là họ suôn sẻ khỏi chết đói thôi ” [ 5, tr. 93 ]. “ Theo ý niệm đó, Khổng Tử nhận định và đánh giá, về cơ bản thì bản tính con người giống nhau, ai cũng có tính lành. Tính lành làm cho mọi người gần nhau và tránh xa điều ác ” [ 2, tr. 60 ]. Như vậy, theo Khổng Tử, bản tính con người là ngay thật, là hòa giải, hết lòng thành thực với mình và đem lòng thành thực của mình để đối đãi với người. Khổng Tử luôn tôn vinh bản tính, phẩm chất tốt đẹp, ngay thật của con người, với mạng lưới hệ thống những phạm trù đạo đức như : nhân, lễ, nghĩa, trí, dũng, trung hiếu, kính đễ … Từ đó ông cố gắng nỗ lực kiến thiết xây dựng một mẫu người lý tưởng cho xã hội gọi là người quân tử .
Xuất phát từ ý niệm về nguồn gốc, bản tính và vai trò, vị trí con người Khổng Tử đã đưa ra quan điểm về giáo dục con người trong tư tưởng triết học của ông. Mục đích của giáo dục là làm cho con người sống đúng với chính danh định phận, đưa con người vô đạo trở về có đạo. Ông đã khái quát và phân loại những mối quan hệ xã hội ra thành những mối quan hệ như : vua tôi, cha con, chồng vợ, bạn bè, bè bạn. Giữa những mối quan hệ đó, đều được lao lý bởi những chuẩn mực, giá trị đạo đức nhất định, để bảo vệ cho người nào cũng có nghĩa vụ và trách nhiệm, bổn phận chính đáng của người ấy. Trong đó, vua phải huệ, tôi phải trung, cha phải từ, con phải hiếu, chồng tình nghĩa, vợ phải tòng, anh lương, em kính đễ, bạn hữu phải tín nghĩa. Để xã hội không thay đổi theo Khổng Tử, ai mang danh nào thì phải sống và thao tác với đúng với cái danh đó. Phương pháp hiệu suất cao nhất để không thay đổi trật tự xã hội là phải thực thi giáo hóa đạo đức bằng lễ nghĩa cho mọi người chứ không phải bằng hình pháp. Vì : “ Nếu nhà cầm quyền chuyên dùng pháp chế, cấm lệnh mà dẫn dắt dân chúng ; chuyên dùng hình phạt mà trị dân, thì dân sợ mà chẳng phạm phép đó thôi, chớ họ chẳng biết hổ ngươi. Vậy muốn dẫn dắt dân chúng, nhà cầm quyền phải dùng đức hạnh ; muốn trị dân, nhà cầm quyền phải dùng lễ tiết ” [ 5, tr. 15 ]. Theo Khổng Tử, con người nếu không được giáo dục, thì dù tâm có tốt đẹp, ngay thật như thế nào đi nữa thì cũng bị cái ngu muội, phóng đãng, lầm lạc, phản loạn che lấp. Trong lúc xã hội loạn lạc không ra làm quan giúp dân cứu đời không phải là người trí, không phải là người nhân. Như vậy giáo dục được xem như phương tiện đi lại quan trọng để chứng minh và khẳng định vai trò và vị trí của con người trong quốc tế .

3. Giá trị quan điểm về con người trong triết học của Khổng Tử

Từ việc điều tra và nghiên cứu nội dung quan điểm về con người trong tư tưởng triết học của Khổng Tử chúng tôi nhận thấy yếu tố con người đã được ông nghiên cứu và điều tra khá thâm thúy, tổng lực về nguồn gốc, thực chất, vai trò, vị trí của con người để từ đó cho rằng cần phải giáo dục con người để phát huy vai trò nhận thức quốc tế và không thay đổi xã hội. Thông qua việc nghiên cứu và điều tra đó, chúng tôi rút ra 1 số ít giá trị sau : thứ nhất, tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử mang tính nhân văn, bởi lẽ Khổng Tử đã luôn đặt con người ở vị trí TT, luôn tôn vinh con người và chăm sóc giáo dục con người. Trong tư tưởng triết học Khổng Tử mặc dầu đứng trên lập trường, vị thế và quyền lợi của giai cấp thống trị, nhưng là xuất phát từ con người, luôn lấy con người làm TT. Trên quan điểm đó tất cả chúng ta thấy con người trong triết học Khổng Tử có mục tiêu vươn tới làm chủ chính mình. Khổng Tử cho rằng, nhà cầm quyền muốn tăng trưởng quốc gia thì cần phải phát huy tác nhân con người. Một quốc gia sẽ không hề tăng trưởng nếu như nhà cầm quyền không tôn vinh và phát huy đúng đắn vai trò, vị trí của con người trong sự tăng trưởng xã hội. Để phát huy tác nhân con người thì cần phải tôn vinh vai trò của giáo dục. Mục đích của việc giáo dục là để phát huy thiện tính trong mỗi con người. Như vậy, tính nhân văn trong tư tưởng về con người của Khổng Tử không chỉ dừng lại ở việc mang lại cho con người có đời sống tốt đẹp, kiến thiết xây dựng xã hội thịnh trị mà còn triển khai xong hệ giá trị của con người. Khổng Tử tôn vinh những chuẩn mực tri thức, đạo đức con người trong triết học để chứng minh và khẳng định đề cao vai trò, vị trí của nhân dân đã biểu lộ được tầm vóc nhất định của ông ; thứ hai, tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử mang tính phong phú. Ông đã cố gắng nỗ lực điều tra và nghiên cứu con người trên nhiều phương diện, cả về nguồn gốc, bản tính và vai trò, vị trí của con người trong quốc tế nói chung và trong xã hội nói riêng, cũng như trong việc nỗ lực đưa ra những giải pháp, phương pháp khác nhau để giáo hóa con người. Trên quan điểm con người vốn thiện, Khổng Tử đã chủ trương nhân trị và đức trị để cải biến xã hội phân phối nhu yếu lịch sử dân tộc xã hội thời Xuân Thu – Chiến quốc đặt ra. Khổng Tử nghiên cứu và điều tra về con người với mục tiêu “ tề gia, trị quốc, bình thiên hạ ”. Vì vậy mà ông luôn tôn vinh vai trò của con người trong tự nhiên và xã hội. Đó là quan điểm văn minh, cố gắng nỗ lực thoát khỏi sự chi phối của thế giới quan thần quyền thông dụng ở Trung Quốc lúc bấy giờ. Khổng Tử đã chăm sóc đến con người, đi tìm những giá trị, chuẩn mực về tri thức, đạo đức và cả giá trị về mặt xã hội của con người, giáo dục, cải hóa con người theo những chuẩn mực giá trị đó để hoàn thành xong con người thành mẫu người lý tưởng có rất đầy đủ yếu tố “ nhân ”, “ nghĩa ”, “ lễ ”, “ trí ”, “ tín ”, hiểu biết đạo lý, triển khai đạo lý, góp thêm phần thiết kế xây dựng một xã hội lý tưởng, có trật tự, cương thường, thái bình, thịnh trị ; thứ ba, tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử mang tính hiện thực. Khổng Tử luôn coi sinh mệnh, sự sống con người là đáng quý, đáng trân trọng nhất do vậy ông chủ trương dùng giáo hóa con người thay cho pháp luật. Ông cho rằng, nhà cầm quyền muốn xã hội không thay đổi thì phải đem cái đức ra để mà quản lý thì dân sẽ trở nên lương thiện. Khổng Tử nhấn mạnh vấn đề việc dùng người hiền tài để quản lý quốc gia vì theo ông những người hiền tài có năng lực cảm hóa những kẻ hung tàn trong xã hội trở nên hiền lương. Khổng Tử cũng cho rằng, mỗi con người phải biết quý sinh mạng của mình, và khi biết quý sinh mạng của bản thân thì mới hoàn toàn có thể chăm sóc, giữ gìn, bảo vệ sinh mạng và mưu sự giúp người khác. Còn những người sống không biết trân quý sinh mạng của bản thân thì không hề là người hiện thực và không hề quản lý được quốc gia .
Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử trong bước đầu đã trở thành một mạng lưới hệ thống lý luận ngặt nghèo. Trong đó ông đã nêu ra ý niệm tổng lực về con người, Ông nhấn mạnh vấn đề yếu tố bên trong hơn hình thức bề ngoài của con người. Quan niệm về con người, bản tính của con người, nhìn nhận con người không chỉ thuần tuý dựa vào lời nói mà tích hợp giữa động cơ và hiệu suất cao, giữa lí trí và tình cảm. Về nội dung giáo dục, Khổng Tử đã đưa ra những nội dung đạo đức rất là thâm thúy như nhân, lễ, nghĩa, chính danh v.v.. Để truyền dạy một cách có hiệu suất cao Khổng Tử đã đề xuất kiến nghị một mạng lưới hệ thống chiêu thức giáo dục khá ngặt nghèo với những kiến giải sinh động và thâm thúy .
Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị mà chúng tôi đã đề cập ở trên thì yếu tố con người trong triết học Khổng Tử vẫn còn một số ít hạn chế nhất định như : ( 1 ) Tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử mang đặc thù duy tâm. Khổng Tử cho rằng mọi sự biến hóa của vạn vật trong tự nhiên cũng như trong đời sống xã hội kể cả con người đều do thiên mệnh và ý chí của quỷ thần chi phối. Chỉ có vua là người thừa lệnh trời, thay trời quản lý trên mặt đất do vậy con người tuyệt đối phục tùng mệnh lệnh ý chí của nhà vua. Nếu người dân vì bất kỳ nguyên do gì mà không tuân mệnh thì trời và quỷ thần sẻ trừng phạt nghiêm khắc, gieo xuống đầu nhân dân những tai ương nặng nề ; ( 2 ) Tư tưởng con người trong triết học của Khổng Tử mang tính quý phái. Khổng Tử rất coi trọng việc giáo dục đạo đức cho con người, nhưng ông mới chỉ dừng lại ở việc giáo dục cho giai cấp thống trị mà chưa thấy được vai trò của giáo dục so với người dân. Ông cho rằng chỉ có người quân tử ( tức giai cấp thống trị ) mới hoàn toàn có thể trở thành con người triển khai xong còn kẻ tiểu nhân ( tức nhân dân lao động ) không hề trở thành con người hoàn thành xong được. Tính đẳng cấp và sang trọng trong ý niệm về con người của Khổng Tử đã thể hiện hạn chế khi chỉ công nhận giai cấp thống trị là “ con người nguyên nghĩa ” còn giai cấp bị trị vô tình trở thành “ con người khiếm khuyết ”. Tuy nhiên, việc điều tra và nghiên cứu về tư tưởng cần phải có quan điểm lịch sử vẻ vang đơn cử để nhìn nhận đúng giá trị của nó .

4. Kết luận

Tư tưởng về con người của triết học Khổng Tử là loại sản phẩm được hình thành và tăng trưởng trên cơ sở đặc thù và nhu yếu tất yếu của lịch sử vẻ vang xã hội Trung Quốc thời cổ đại. Đây là thời kỳ mang tính bước ngoặt lịch sử dân tộc và yên cầu tư tưởng phải thích nghi. Chính trong thời đại lịch sử dân tộc biến hóa lớn lao đó đã kích thích tài trí của những nhà tư tưởng tăng trưởng. Khổng Tử đã tập trung chuyên sâu làm rõ những nội dung lớn và rất cơ bản về con người, như nguồn gốc, vai trò, vị trí và bản tính con người trong quốc tế nói chung và trong xã hội nói riêng. Thông qua việc lý giải về bản tính của con người là thiện tính, Khổng Tử đã đề ra quan điểm về giáo dục với kỳ vọng hoàn toàn có thể cải biến xã hội. Tư tưởng về con người của triết học Khổng Tử mặc dầu còn nhiều hạn chế do thế giới quan và sự pháp luật của lịch sử vẻ vang nhưng nó đã góp thêm phần chống lại quan điểm duy tâm về con người. Bên cạnh đó tư tưởng về con người của triết học Khổng Tử là một trong những tư tưởng đặt nền móng cho việc điều tra và nghiên cứu con người về sau .
_________________

Ghi chú

1 Trường Đại học Khánh Hòa .

Tài liệu tham khảo

[ 1 ] Doãn Chính ( 2009 ), Từ điển triết học Trung Quốc, Nxb Chính trị vương quốc, TP. Hà Nội .
[ 2 ] Võ Văn Dũng ( 2019 ), Tư tưởng chính trị thời Tiên Tần và giá trị của nó, Nxb Lý luận Chính Trị, TP. Hà Nội .
[ 3 ] C.Mác và Ph. Ăngghen ( 2002 ), Toàn tập, t. 1, Nxb Chính trị vương quốc, TP. Hà Nội .
[ 4 ] Khổng Tử ( 2004 ), Kinh thư, Nxb Văn hóa tin tức, TP.HN .

[5]  Khổng Tử (2006), Tứ thư, Nxb Thuận hóa, Huế.

Nguồn: Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 – 2020

Source: https://evbn.org
Category: Góc Nhìn