Socrates và nhận thức chính mình!
Tới 50 tuổi Socrates mới lập gia đình. Vợ ông là bà Xanthippe, một cô gái trẻ hơn ông rất nhiều. Bà sinh cho ông ba người con trai Lamprocles, Sophroniscus và Menexenus. Bà vợ của ông nổi danh với hình ảnh một bà vợ hung dữ, khó tính. Không phải không có lỗi của ông: chẳng mang được đồng xu nào về nhà! Khác với những biện sĩ đương thời bán trí khôn kiếm tiền, ông dứt khoát dạy miễn phí. Không rõ bà vợ thường tranh cãi có phải vì ông cương quyết không chịu… thương mại hoá giáo dục hay không, nhưng “chân lý” sáng giá được ông khám phá là: “Nên lấy vợ! Gặp vợ hiền, bạn được hạnh phúc; gặp vợ dữ, bạn thành… triết gia; đàng nào cũng có lợi!”[5]
Bạn đang đọc: Socrates và nhận thức chính mình!
Ông là nhà tư tưởng làm cầu nối giữa quy trình tiến độ bóng tối và ánh sáng của nền triết học Hy Lạp. Bên cạnh đó, ông còn được nhìn nhận là người đặt nền móng cho thuật hùng biện dựa trên mạng lưới hệ thống những câu hỏi đối thoại. [ 4 ] Ông có tư tưởng văn minh, nổi tiếng về đức hạnh với những quan điểm : “ Hãy nhận thức chính mình ”, “ Tôi chỉ biết mỗi một điều duy nhất là tôi không biết gì cả ”, và “ Cuộc sống mà không quan tâm đến thì không đáng sống ” .Sinh thời, Socrates được coi là một nhà hiền triết, một công dân mẫu mực của thành Athens. Ông không mở trường học. Trường của ông là nơi công cộng, tại những chợ rất lâu rồi. Ông chuyện trò với mọi người, bàn về những việc hàng ngày. Theo Plato kể lại, Socrates đã nói là ông có thiên chức của thần linh là dạy dỗ người cùng thời và không được làm nghề gì khác, nên ông gật đầu sống nghèo, giảng dạy không công cho mọi người. [ 3 ]Có 1 số ít quan điểm cho rằng đây là câu châm ngôn của Socrates, để biết rõ thực hư của yếu tố này tất cả chúng ta sẽ đi tìm lại nguồn gốc của nó. Theo truyền thuyết thần thoại Hy Lạp, câu châm ngôn “ Hãy nhận thức chính mình ” – “ Gnothi seauton ” được ghi tại đền Apollo ở Delphes. Tác giả của câu châm ngôn này là Solon ( 638 – 558 TCN ) quê ở Mytilene – một trong bảy nhà uyên bác của Hy Lạp cổ đại. [ 7 ] Đền Apollo là nơi có uy quyền rất lớn so với mọi người dân Hy Lạp .
Vậy thì câu châm ngôn này có liên hệ gì với Socrates? Theo Aristoteles kể lại, ngay từ khi còn nhỏ, Socrates đã thường đến viếng thăm đền Apollo ở Delphes. Khi đó, văn bia “Hãy nhận thức chính mình”đã thu hút sự quan tâm và xâm chiếm tâm trí ông. Về sau, chính châm ngôn này đã trở thành đòn bẩy cho hoạt động triết học và định hướng tìm kiếm chân lý của ông. Socrates lĩnh hội châm ngôn này như lời kêu gọi về nhận thức, đồng thời làm sáng tỏ giới hạn nhận thức của con người so với sự thông thái của thần linh.[8]
Triết lý của Socrates[9]
Như chúng ta đã biết, trước Socrate, các triết gia Hy lạp cổ đại chỉ nghiên cứu những vấn nạn về nguồn gốc của vũ trụ, nguyên lý phát sinh hiện hữu. Họ mặc nhiên nhìn nhận sự hiện hữu của vũ trụ này: cái gì có là có, cái không không thể sản sinh ra cái có và cái có không thể giản trừ cái không. Cái có được vận hành từ một Uyên Nguyên nào đó. Cụ thể, đối với Thales, nước là nguyên lý phát sinh mọi sự và hồn là nguyên lý của sự sống vận hành. Còn đối với Anaximander, bất định (apeiron) là nguyên sơ chất thể là nguyên lý thần linh và là nguyên sinh vạn vật. Tuy nhiên, đối với Anaximenes, khí (pneuma) phát sinh mọi sự, khí bao bọc nuôi dưỡng mọi sự, khí còn mang chiều kích siêu việt. Trái lại, Heraclitus coi lửa (pyr) là nguyên tiêu phát sinh vạn vật. Hơn nữa ông còn xem Logos là lý tính vừa nhân bản vừa siêu việt. Kế đến, đối với Pythagoras, con số là nguyên cội mọi sự.[10] Nói tóm lại, các triết gia trước Socrates chưa có một nghiên cứu cụ thể nào liên quan đến đạo đức giúp con người nhận thức chính mình.
Còn đối với Socrates thì sao? Socrateslà một trong những tư tưởng gia Hy Lạp cổ đại đầu tiên kêu gọi giới học giả và các nhà lãnh đạo quốc gia đương thời, những người quá chú tâm đến các công trình nghiên cứu thế giới tự nhiên, nên quan tâm nhiều hơn đến bản chất của con người. Ông xem con người là một con vật có lý trí, xã hội tính, có xác và hồn là một tổng thể thống nhất, ông tin có thượng đế là thần minh thấu suốt những điều tốt điều xấu và vì thế ông là người đầu tiên đề ra chuẩn mực đạo đức cho triết học về con người. Và đặc biệt ông tin có sự sống đời sau khi ông nói về sự bất tử của linh hồn.
Đối với Socrates, con người là đối tượng người dùng đáng được chăm sóc hơn cả và bất kỳ điều gì ảnh hưởng tác động đến con người đều có tầm quan trọng quyết định hành động. Tri thức về quốc tế tự nhiên bên ngoài ( ngoài hành tinh học-cosmology ), nếu không có ý nghĩa thiết thực so với đời sống con người, chỉ có tầm quan trọng thứ yếu. Mọi tri thức có tương quan đến thực chất và đời sống của con người đều đáng được chiếm hữu và cần phải được tích luỹ. Hơn nữa, theo cách nói của Socrates, “ đời sống vô minh ( the unexamined life ) thì không đáng để sống. ”
Tự biết mình
Tự biết mình, trọn vẹn biết rõ thực chất ý thức lẫn vô thức của chính mình, là động cơ tạo nên năng lượng, sự tiết độ và thành đạt. Các cá thể gặp phải khó khăn vất vả trong đời phần nhiều chính do họ không thực sự hiểu biết được sự hiểu được thực chất, năng lực, số lượng giới hạn, động cơ-toàn bộ cung bậc tính cách của chính họ. Thực chất, họ cần đến một tấm gương “ tâm ý ” có năng lực giúp họ nhận ra bản ngã của chính mình, gồm có hàng loạt ưu khuyết điểm và tiềm năng trong thực tiễn của họ .
Một người thực sự tự biết mình sẽ đạt được thành công xuất sắc trong đời sống, bởi lẽ anh ta biết đúng mực những gì nằm trong năng lực của mình cũng như phương pháp vận dụng chúng. Ngược lại, một người không tự biết mình sẽ liên tục vấp ngã, thậm chí còn đi đến những huỷ hoại cả cuộc sống .
Hầu hết mọi người đều cho rằng tự biết rõ chính mình, rằng “ không ai thân thiện ta hơn chính bản thân bản thân ta. ” Tuy nhiên, tự tin không có nghĩa là tự biết mình. Thực ra, một người khôn ngoan và từng trải hoàn toàn có thể “ biết ” về bạn nhiều hơn chính bạn đấy ! Socrates đã đặt ra câu hỏi : “ Phải chăng bạn cho rằng bạn tự biết mình, đơn thuần chỉ vì bạn chiếm hữu cái tên của mình ? ”. Ông cũng chỉ ra rằng, nếu chỉ muốn biết về con ngựa, tất cả chúng ta phải nắm được tuổi đời, sức vóc và thực trạng sức khoẻ của nó, từ đó mới hoàn toàn có thể xác lập được mức độ nhanh gọn và năng lực thao tác của nó. Nguyên lý này cũng vận dụng đúng với con người để hiểu chính mình, con người trên cõi đời. Quá trình khám phá bản thân yên cầu không ít nỗ lực. Nói cho cùng, tự biết mình là một lẽ thiện trong đời .
Theo Socrates, con đường tự nhận thức sẽ đưa con người đến sự nhận ra vị thế của mình trong quốc tế, làm sáng tỏ mình là gì với tư cách con người. Rằng, con người cần phải thấy rằng, nhờ có tri thức mà con người có được nhiều điều tốt đẹp và do có những ý niệm sai lầm đáng tiếc mà con người phải nếm trải nhiều thứ xấu xa. Khi tự hiểu biết mình, con người cũng hiểu biết cái gì là tốt đẹp so với nó và phân biệt được cái gì hoàn toàn có thể làm và cái gì không nên làm .
Đề cao lý tính và thừa nhận sức mạnh toàn năng của nó, Socrates buộc mọi sự kiện diễn ra trong ngoài hành tinh và toàn cầu phải phục tùng nó. Tri thức, trong sự lý giải của Socrates, biểu lộ ra với tư cách cái điều tiết thiết yếu duy nhất và là tiêu chuẩn đáng an toàn và đáng tin cậy về lối ứng xử của con người. Qua đó, ông đã đem lại một cách hiểu mới, một sức sống mới cho câu châm ngôn “ Hãy nhận thức chính mình ”. Đây cũng chính là xuất phát điểm để Socrates thiết kế xây dựng triết học con người của ông .
Đức hạnh là tri thức
Đối với Socrates, bất cứ ai biết điều gì là đúng đắn tất sẽ thực hiện điều đó. Hành vi sai trái chỉ xuất phát từ sự vô minh. Một người có hành động không đúng bởi vì, và chỉ vì, anh ta không biết cái gì là đúng đắn. Không có một người tỉnh táo và lành mạnh nào lại chủ tâm làm tổn hại bản thân mình. Nếu anh ta thực sự làm một điều như vậy, đơn giản chỉ vì phạm phải sai lầm nào đó trong quá trình hành động, hoàn toàn không phải do cố ý. Không ai chủ định chọn lựa điều sai trái, bởi lẽ hành vị tội lỗi luôn mang đến tai hoạ cho bản thân họ và người khác.
Nếu đồng cảm hậu quả thực sự của trộm cắp, gian dối, lừa đảo, thù hằn và những hành vi tội lỗi khác ; nếu biết được chúng sẽ gây tổn hại như thế nào cho bản thân họ, ví dụ điển hình như sự sa đoạ về mặt ý thức và sự thoái hoá về mặt nhân cách, chắc như đinh con người sẽ tự giác tránh mặt chúng. Thiếu nhận thức đúng đắn chính là nguyên do duy nhất khiến 1 số ít người không hề kiềm chế được chính mình trước những cám dỗ tội lỗi ; bởi lẽ bất kỳ người nào biết điều gì là đúng đắn tất sẽ thực thi điều đó .
Đức hạnh là hạnh phúc
Theo Socrates, đức hạnh không chỉ là tri thức, bản thân nó cũng đồng nghĩa tương quan với niềm hạnh phúc. Bởi lẽ, hành vi đạo đức cũng chính là hành vi mang đến những điều tốt đẹp cho người triển khai nó. Hạnh phúc kết thành quả từ đó .
III. Làm sao để nhận thức chính mình
Theo quan điểm của Socrates
Socrates đã nghiên cứu nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau, như nhận thức, chính trị, giáo dục học, nhưng ông tập trung nhất vào đạo đức học. Ông đặt ra nhiệm vụ cho triết học là phải dạy người ta sống một cuộc sống lương thiện. Muốn thế, phải biết chuẩn mực đạo đức chung, phải quan tâm tới phúc lợi chung, Socrates quan niệm đạo đức và tri thức là một, và nguồn gốc của nhận thức là tự nhận thức. Ông quan niệm tự nhận thức bắt đầu từ chỗ con người nghi ngờ chính hiểu biết của bản thân. Vì vậy, nhà triết học lừng danh ấy đã đưa ra châm ngôn: “tôi chỉ biết một điều là chẳng biết gì cả”. Tư tưởng này ta cũng gặp trong triết học cổ ở Phương Đông: biết rằng không biết mới thực là biết. Cái “chẳng biết gì” của Socrates lại là nguồn gốc của cái biết. Vì biết về điều mình không biết, là tiền đề của tri thức: cái dốt nát được ta nhận thức sẽ kích thích tìm tòi, suy nghĩ, nghiên cứu, học hỏi…và tìm ra tri thức. Nói cách khác, cái dốt được nhận thức là động lực đi tìm tri thức.
Socrates đã làm gì để giúp ông cũng như người khác nhận thức chính mình? Trước hết ông dùng phương pháp đối thoại, trò chuyện tay đôi bằng cách đặt câu hỏi, hai người tranh luận với nhau tìm ra chân lý. Ông thường chuẩn bị trước một số câu hỏi được lựa chọn theo một cách thức nhất định tùy người và tùy hoàn cảnh để cho người đối thoại phát hiện ra cái mình chưa biết, và sau đó đi đến những hiểu biết nhất định, để cuối cùng có một quan niệm về cuộc sống chân thiện mỹ. Đồng thời với các câu hỏi ông cũng đưa ra các sự kiện để dẫn dắt người bạn đàm thoại tới một khái niệm cụ thể. Cuối cùng ông giúp người ta chia các khái niệm đó thành loại và nhóm… Nói tóm lại, qua việc đối thoại Socrates muốn giúp cho ông cũng như người đối thoại tìm ra chân lý hay nói đúng hơn là đi từ hiểu biết mơ hồ đến một nhận thức rõ ràng về các khái niệm thường ngày như: công bằng, bất công, thiện và ác, cái đẹp và dũng cảm. Và mục đích sâu xa hơn là ông muốn cho chính bản thân cũng như người đối thoại nhận thức sâu xa hơn về chính mình.
Các quan điểm khác
Nhận thức chính mình là làm sao để biết rõ bản chất ý thức lẫn vô thức của chính mình, là động cơ tạo nên năng lực, sự tiết độ, thành công và hạnh phúc cho cuộc sống của chúng ta. Một người thực sự tự biết mình sẽ đạt được thành công trong cuộc sống, bởi lẽ anh ta biết chính xác những gì nằm trong khả năng của mình cũng như tìm ra cách thức vận dụng chúng. Ngược lại, một người không tự biết mình sẽ tiếp tục vấp ngã, thậm chí đi đến huỷ hoại cả cuộc đời.
Sự tự nhận thức giúp tất cả chúng ta biết được cái gì thôi thúc mình và mình mê hồn cái gì. Điều này hướng tất cả chúng ta đến những việc làm thương mến, khiến tất cả chúng ta thao tác vui tươi, hiệu suất cao. Nó dẫn tới những mối đối sánh tương quan, cả trong việc làm lẫn đối sánh tương quan cá thể, ở đó tất cả chúng ta sẽ góp phần có tính kiến thiết xây dựng và tích cực hơn. Và nó cũng dẫn đến đời sống chân thực hơn cũng như làm cho tất cả chúng ta hài lòng hơn .
Biết về chính mình tức là biết về con người, nghĩa là biết vể đời sống và ý nghĩa của nó. Binh pháp Tôn gia nói : “ Biết mình biết người, trăm trận trăm thắng. ” Nhưng nếu ta thực sự biết rõ về ta, thì có lẽ rằng là ta cũng đã biết gần hết về người rồi, vì người với ta có lẽ rằng giống nhau khoảng chừng 90 Phần Trăm và chỉ 10 Phần Trăm là khác nhau .
Nhưng biết mình không phải là việc dễ. Benjamin Franklin viết : “ Có ba điều cứng và khó uốn nhất — sắt, kim cương, và biết chính mình. ” Đôi khi ta có cảm tưởng là ta biết rất rõ về chính mình. Tuy nhiên, “ biết ” có nghĩa là trấn áp được. Nếu ta biết giờ nào kẻ trộm đến, đương nhiên là ta không hề bị trộm. Nhưng đã bao nhiêu lần người khác nói một câu hơi “ sốc ” thôi là ta đã bốc lửa hừng hực đầy phẫn nộ, thay vì tâm lý “ có nên nổi giận không ? ” Đã bao nhiêu lần ta biết là nên làm hòa với hắn, nhưng hễ thấy mặt hắn thì ta lại chỉ muốn tát cho hắn một cái, thế là ta lại bước sang hướng khác ? Đã bao nhiêu lần ta biết khoe khoang là không hay, nhưng vẫn liên tục khoe khoang ?
Biết được chính mình tức là biết được toàn bộ những thói quen, những điều đã trở thành vô thức đang xảy ra trong mình, đang hành vi trong mình, và tìm cách đưa nó lên ý thức để điều khiển và tinh chỉnh chúng, không để cho chúng tinh chỉnh và điều khiển mình. Biết mình tức là làm chủ được chính mình .
Nhưng làm thế nào để biết mình? Ngày nay một số người khi gặp phải khó khăn trong đời phần lớn bởi vì họ không thực sự hiểu biết được bản chất, khả năng, giới hạn về chính mình. Vì thế, họ cần đến một nhà “tâm lý” có khả năng giúp họ nhận ra bản ngã, những ưu khuyết điểm và tiềm năng thực tế của họ.
Cách tự nhiên là mình phải lặng yên để quan sát mình. Muốn biết về con ve, cái kiến, hay bất kể điều gì đó, thì chỉ có cách là quan sát thật kỹ thôi. Muốn biết về chính mình cũng thế, ta cứ phải quan sát chính mình. Và nếu không hề vừa quan sát con kiến vừa nhảy rock and roll, thì ta cũng chỉ hoàn toàn có thể quan sát chính mình trong yên lặng. Yên lặng là điều kiện kèm theo thiết yếu để quan sát. Và chính bới yên lặng quá khan hiếm trong thời đại chạy đua ồn ào của tất cả chúng ta, quan sát chính mình trở nên quá khó khăn vất vả, vì thế nhiều người không có thời cơ thấy được mình một cách rõ ràng. Đây là điều mà nhà Phật gọi là vô minh, và môt số triết gia và xã hội học gia tây phương gọi là “ vong thân ” ( alienation ) .
Đối với thánh I-nhã, chiêu thức đơn thuần để biết mình là nhận định và đánh giá ( discernment ). Mỗi ngày ngài dành ra hai lần, 15 phút vào buổi trưa và 15 phút buổi tối trước khi đi ngủ để nhìn lại ngày sống, hay còn gọi là xét mình. Xét mình ở đây không chỉ là xét lỗi lầm mình phạm trong ngày, nhưng còn là xét xem những thành công xuất sắc và những thất bại trong ngày sống đó, nguyên do từ đâu ? Rồi tìm cách để khắc phục và triển khai tốt hơn cho ngày tới .
IV. Phản tỉnh và kết luận
Sự xâm nhập của Socrates vào thực ra những yếu tố của con người đã thôi thúc ông không ngừng tìm kiếm con đường nhận thức mới, chân thực. Sự chăm sóc triết học của Socrates đến yếu tố về con người và nhận thức của con người, đã ghi lại bước chuyển của ông từ triết học tự nhiên sang triết học con người. Điều này được biểu lộ ở chỗ, con người và vị trí của nó trong quốc tế đã trở thành yếu tố TT của triết học Socrates và là đề tài đa phần trong mọi cuộc đối thoại của ông. Có thể nói Socrates là người khơi nguồn cho nền triết học về con người, bằng việc lôi kéo mọi người trước hết hãy nhận thức chính mình. Chính khi biết mình con người mới hoàn toàn có thể xu thế được đời sống mình đang sống .
Con người thể kỷ XX nhìn nhận về Socrates như thế nào? Theo cuốn “On Socrates” ghi lại rằng con người ngày nay coi Socrates là một nhà hiền triết, một vị tử đạo và là một trong những triết gia đạo đức quan trọng trong lịch sử. Tên của ông được gán cho nhiều trường đại học và thư viện trên toàn thế giới. Đặc biệt “Socratic method” đã trở nên phương pháp giáo dục hữu hiệu trong thế giới hôm nay. Chúng ta phải ca ngợi Socrates vì hai lý do. Thứ nhất là thái độ không ngừng tìm kiếm chân lý của ông. Thứ hai là về niềm tin tưởng vào lý trí và suy nghĩ của con người, cũng như tin rằng họ có thể sống tốt và hạnh phúc hơn nhờ sự tra vấn và kiểm thảo đời sống cách hợp lý.[11]
Sống trong xã hội xưa cũng như nay, đạo cũng như đời, biết mình hay nhận thức chính mình là một điều rất là vô cùng quan trọng. Nó giúp ta biết rõ mình là ai ? Tôi sinh ra để làm gì ? Và tôi phải sống như thế nào ? Càng hiểu rõ bản thân, tất cả chúng ta càng hoàn toàn có thể trấn áp và lựa chọn hành vi muốn bộc lộ. Sự tự nhận thức giúp tất cả chúng ta hiểu mình đang ở đâu, muốn đi đâu để sẵn sàng chuẩn bị biến hóa nhằm mục đích đến được nơi cần đến. Không có sự tự nhận thức, những cảm hứng hoàn toàn có thể che mắt tất cả chúng ta, khiến ta trở thành người mà mình không muốn. Nếu hiểu xúc cảm và tâm lý của mình, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể lựa chọn thích hợp cách hành vi hoặc phản ứng trong một trường hợp nào đó hoặc với một người nào đó. Sự lựa chọn này trở thành sức mạnh, một sức mạnh nội tại không ai hoàn toàn có thể lấy đi. Vì vậy “ hãy nhận thức chình mình ” là thế đó .
Source: https://evbn.org
Category: Góc Nhìn
![Toni Kroos là ai? [ sự thật về tiểu sử đầy đủ Toni Kroos ]](https://evbn.org/wp-content/uploads/New-Project-6635-1671934592.jpg)
