Chữ “Nhân” của Khổng Tử trong Tác Phẩm Luận Ngữ (1/2)

I. DẪN NHẬP

Nếu như triết học phương tây có xu thế đưa con người tới những chân trời mới của tri thức, nơi đó, những triết gia tập trung chuyên sâu điều tra và nghiên cứu quốc tế vật chất để nhận thức quốc tế và tái tạo quốc tế, thì triết học Trung Quốc nói chung và nho học nói riêng lại phần nào có xu thế đưa con người mày mò ra “ cái ngã ” của bản thân mình. Đối với những triết gia Trung Quốc, việc nghiên cứu và điều tra triết học không phải là một hành trình dài tìm kiếm tri thức vị tri thức. Nhưng đúng hơn, đó là làm thế nào để hoàn toàn có thể vận dụng những tri thức vào việc thực hành thực tế để mang lại niềm hạnh phúc cho con người, thay vì chỉ là những sự tranh luận suông. Đối với họ, điều quan trọng cần chú ý quan tâm là việc mày mò ra “ con người là gì ” hơn là “ con người có cái gì ”. Vì thế, lý tưởng nà những triết gia muốn thiết kế xây dựng là làm thế nào để con người có được cái đức của thánh nhân, đồng thời có được công nghiệp của vương đế .Khổng Tử cũng kiến thiết xây dựng hệ tư tưởng của mình dựa trên quan điểm chủ yếu trên. Trong đó, ông phát huy đức “ Nhân ” như thể một trọng tâm của đời sống đạo đức con người ; và so với ông, đức “ Nhân ” này là cái chi phối tổng thể mọi hoạt động giải trí, tính cách của con người. Do đó, ông cho rằng con người cần rèn luyện để có được đức Nhân trong mối đối sánh tương quan với chính mình và với người khác .Trong khoanh vùng phạm vi bài viết về đức Nhân của Khổng Tử này, người viết không nghĩ rằng mình hoàn toàn có thể trình diễn cặn kẽ tư tưởng cao sâu, thâm thúy của Khổng Tử trong việc bàn về đức Nhân. Điều này thực sự là một việc làm vượt quá năng lực hạn hẹp của người viết. Tuy nhiên, để giúp người đọc hoàn toàn có thể hiểu rõ hơn phần nào phạm trù Nhân trong tư tưởng của Khổng Tử, người viết xin được trình diễn cái hiểu nông cạn của mình về chữ Nhân dưới cái nhìn của Khổng Tử qua tác phẩm “ Luận Ngữ ” ; đồng thời mạng lưới hệ thống lại giải pháp hành nhân mà Khổng Tử đã hướng dẫn ngang qua những cuộc đối thoại giữa Khổng Tử và những học trò ; từ đó nêu ra những suy tư khởi đi từ ý niệm giáo dục của ông để phản tỉnh về sự giáo dục con người ngày hôm nay. Tuy nhiên, trước khi đi vào tiến hành những đề mục này, người viết xin được trình diễn khái quát khái niệm về chữ Nhân theo cách hiểu chung về từ ngữ, cũng như theo ý niệm của Khổng Tử .

II. KHÁI NIỆM CHỮ “NHÂN”

1.  “Nhân” xét về mặt từ ngữ

Theo học giả Trần Trọng Kim, chữ Nhân ( 仁 ) gồm có bộ nhân ( 人 ) và bộ nhị ( 二 ) hợp lại thành một chữ hội ý, nghĩa là nói cái thể và cái đức chung của mọi người đều có với nhau như một [ 1 ]. Tương tự như vậy, học giả Phùng Hữu lan cũng cho rằng “ Chữ Nhân 仁 gồm bộ thủ nhân ( biến thể của chữ nhân ( 人 ), nghĩa là nhân ghép với chữ nhị ( 二 ). Tức nó ý niệm những phẩm chất đạo đức trong quan hệ giữa người với người [ 2 ]. ngoài những, cũng dựa vào mặt từ ngữ này, người ta còn miêu tả chữ nhân này như sau : từ nhân có hai bộ, bộ nhân người ( 人 ) vào bộ nhị ( 二 ) ; nghĩa là có tối thiểu hai người trong quốc tế này, và nhân là cách sống với nhau hay cách đối xử với nhau [ 3 ]Như thế, xét về mặt từ ngữ của chữ “ Nhân ” từ những định nghĩa trên, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể tóm kết ý nghĩa của chữ “ Nhân ” này như sau : Nhân là phương thế giúp người ta sống với nhau. Đó là cách hành xử bình đẳng trong quan hệ giữa ta và người. Nhân là đức tính nối kết ta với người thành một .

2.  Khổng Tử quan niệm về nhân

Để hiểu được quan niệm của Khổng Tử về chữ “Nhân”, có lẽ chúng ta cần xét đến cách những người trước thời Khổng Tử đã bàn luận thế nào về Nhân. Đồng thời chúng ta cũng cần tìm hiều một chút bối cảnh xã hội trong thời ông sinh sống. Từ đó, chúng ta sẽ có cái hiểu đúng hơn về quan niệm chữ “Nhân” của Khổng Tử.

Trước hết, những học giả nghiên cứu và điều tra về triết học và lịch sử vẻ vang Trung Quốc có quan điểm khác nhau về phạm trù “ nhân ” trước thời Khổng Tử. Một quan điểm cho rằng chữ nhân chưa hề được đề cập đến trong những tác phẩm trước thời Khổng Tử [ 4 ]. Trong khi đó, một quan điểm khác lại nghĩ rằng thực ra người ta đã từng nói về chữ nhân trong một vài tác phẩm trước đó ; ví dụ điển hình như trong hai thiên “ Thục vu điền ” và “ Lư linh ” của Kinh Thi, hay trong thiên ‘ Kim Đằng ” của Thượng Thư đều đã đề cập tới chữ “ Nhân ”. Tuy vậy, chữ “ Nhân ” ở đây chỉ có ý nghĩa chính là “ tình thương ”. Hơn thế nữa, ý niệm này còn cho rằng chữ nhân đã tăng trưởng thành triết lý, được coi như tiêu chuẩn tối cao trong hành vi của con người lại là ý tưởng sáng tạo của Khổng Tử [ 5 ] .Từ đây tất cả chúng ta hoàn toàn có thể phần nào biết rằng, nếu chữ nhân đã được sử dụng trong những tác phẩm cổ xưa trước thời Khổng Tử thì nó cũng chỉ mang ý nghĩa rất sơ sài và hạn hẹp. Chỉ đến thời Khổng Tử, chữ Nhân ấy mới được ông bổ trợ và mặc cho nó nó những ý nghĩa mới, biến nó trở thành tâm điểm, thành cái thực chất nhất trong bản tính con người. Vậy, Khổng Tử đã ý niệm thế nào về phạm trù Nhân ?Sống trong thời gian xã hội đang bị suy hoại về đời sống : vua chúa không đảm nhiệm đúng vai trò của mình ; chư hầu, quần thần làm mưa làm gió khắp nơi ; dân chúng thì sống trong sự khốn khó, và băng hoại về đạo đức, chắc rằng Khổng Tử đã có nhiều băn khoan và trăn trở so với dân tình và vương quốc. Có lẽ tổng thể những ưu tư này đã phần nào hình thành nên tư tưởng của ông tương quan đến giáo dục và chính trị, đơn cử ở đây là đức nhân .Đối với Khổng Tử, Nhân trước hết là sự biểu lộ của thiên đạo trong đời sống con người. điều này ông giả định rằng trong con người phải có cái gốc Nhân nơi bản tính của mình, mà cái gốc Nhân ấy chính là cái con người đảm nhiệm từ Thiên mà có. Nói khác đi, trong ý niệm của Khổng Tử, Nhân chính là Đạo, là mệnh [ 6 ]. Cái đạo hay mệnh ấy có suy có thịnh hay không thì lại do chính thiên mệnh quyết định hành động : “ Đạo chi tương hành dã hựu, mệnh dã ”. Và từ ý niệm chính Thiên phú bẩm đạo đức cho con ngươi trên, ông cho rằng chẳng có ai hoàn toàn có thể tước đoạt được cái đạo ấy, cũng như nếu người nào không có cái đạo ấy thì không đáng được gọi là người quân tử. Do đó, người quân tử phải là ngưởi kính sợ thiên mệnh, kính sợ đại nhân và thánh nhân – là những người đã thuận theo thiên mệnh, là những người đã biểu lộ đạo. Như thế, hoàn toàn có thể nói so với Khổng Tử, ông cho rằng Nhân chính là cái mà con người được nhận lãnh tử Thiên. Thế nên, điều quan trọng để có được Nhân là hành vi theo như mệnh chỉ bảo, không chăm sóc tới sự thành bại bên ngoài .Hơn nữa, Khổng Tử không chỉ cho Nhân là cái thiên mệnh, là đạo mà con người lãnh nhận được từ trời, ông còn cho rằng Nhân là cái vốn đã có sẵn trong con người. Bởi lẽ con người vốn có sẵn môt tiềm năng tự nhiên để trở nên tốt, nên thiện. “ Nhân viễn hồ tai ? Ngã dục nhân, tư nhân chí hĩ ” [ 7 ] ( điều nhân vốn có xa gì ta, ta muốn thì nó đến ). Tuy nhiên, vì cái Nhân vốn đã tồn hữu sẵn trong con người nhưng nó chưa được tỏ lộ cách rõ ràng. Nó cần được trải qua tu dưỡng rèn luyện và thực hành thực tế thì Nhân trong con người mới sáng lên. Đến lúc đó, Nhân mới hoàn toàn có thể được tỏ hiện ra bên ngoài. Vì lẽ đó, ta hiểu được tại sao Khổng Tử nói rằng : “ tính tương cận, tập tương viễn ” [ 8 ]. Bản tính con người lúc đầu vốn rất gần nhau, nhưng chính do sự giáo dưỡng, tiếp xúc và thực tập mà dần trở nên xa nhau. Ngoài ra, ông còn nói cho rằng : “ chỉ cần không oán thiên, không trách cứ người khác, có chí học tập, dưới học nhân sự, trên đạt thiên mệnh ”. Như thế, hoàn toàn có thể Tóm lại rằng Khổng Tử ý niệm về chữ Nhân có tính hai chiều. Một đàng khi con người để cho thiên chi phối, thuận lòng mình theo ý thiên thì có được Nhân. Đàng khác, con người hoàn toàn có thể sở đắc được Nhân qua việc tu dưỡng, rèn luyện của bản thân. Nói rõ hơn, Nhân chính là thành quả, của sự chịu khó làm lụng “ Nhân giả tiên nan nhi hậu hạnh, khả vị, nhân hĩ ” [ 9 ] .Ngoài ra, nếu xét ý niệm của Khổng Tử trong một khoanh vùng phạm vi lớn hơn là xã hội, ta thấy ông còn bàn luận về nhân chính là lòng thương người. Nói đúng hơn, Nhân theo ông là một đức tính bao quát tổng thể đạo lý. Quả vậy, theo học giả W. T. Chan, Chính Khổng Tử là người tiên phong đã nói về chữ nhân như thể nhân đức phổ quát, là toàn đức ( general virtue ) [ 10 ]. Với ý nghĩa chữ Nhân theo nghĩa rộng này, ta thấy Nhân đã chi phối hàng loạt tư tưởng triết học của Khổng Tử nói riêng và của Nho giáo sau này nói chung. Quan niệm của ông về Nhân không riêng gì dừng lại ở việc tu luyện, giáo dưỡng bản thân cho thành danh thành tài, Nhưng Nhân phải hệ ở tại “ phù nhân giả, kỷ dục lập nhi lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân ”, đồng thời “ sở kỷ bất dục vật thi ư nhân ” [ 11 ] – Phàm là người nhân thì khi mình muốn tự lập tự cường thì mình cũng khao khát cho người khác được như vậy ; mình muốn thành đạt thì cũng cầu mong sao cho tha nhân được thành đạt ; và ngược lại, điều gì mình không muốn, không thích thì cũng là điều mà mình cần tránh gây ra cho người ta. Chính vì ý niệm Nhân như vậy, Khổng Tử đã từng ví von những người bất nhân tựa như như chứng bệnh tê “ ma độc bất nhân ” để miêu tả những người không có năng lực cảm thông và trực tiếp với người khác bằng tình yêu .Tuy nhiên, khi Khổng Tử nói Nhân yên cầu phải yêu người, quý người nhưng điều đó không có nghĩa là ông chủ trương yêu tha nhân cách “ mù quáng ”. Đối với ông, việc yêu người còn phải có sự phân biệt thị phi, thiện ác. Ái nhân của ông không hàm nghĩa “ ái vô sai đẳng ”, nhưng là yêu người nào đáng yêu và ghét người nào cần ghét [ 12 ]. Tuy nhiên, trong cái ghét ấy của ông cũng cho thấy có sự phân biệt rõ ràng giữa người làm điều xấu và việc làm xấu. Chính cho nên vì thế, khi ông nói cần ghét những người làm điều xấu nhưng không phải thế cho nên mà ông “ loại trừ ” hay ghét bỏ họ cho bằng ghét những hành vi xấu xa của họ. Do đó, ông luôn chủ trương “ giáo hóa vô loài ”, nghĩa là ông không có sự phân biệt thị phi người xấu kẻ tốt ; và như vậy, chữ “ Nhân ” của ông không chỉ mang ý nghĩa là yêu người mà còn là triển khai xong ngườiNói tóm lại, xét về ý niệm Nhân của Không Tử, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể thấy ông bàn vể Nhân dưới hai phương diện. Một đàng, chữ Nhân ấy được hiểu theo mối đối sánh tương quan chiều dọc giữa người với thiên ; đàng khác, nó cũng được hiểu theo mối liên hệ chiều ngang giữa người với người. Từ ý niệm về Nhân như thế này, Khổng Tử đã “ mặc ” cho Nhân một ý nghĩa mới có tính toàn vẹn vào bao quát những nhân đức của con người. ( Còn tiếp )( Nguyễn Đức Thắng, SJ )

……………..

[1] Trần Trọng Kim, Nho Giáo, Quyển Thượng, Trung tâm học liệu xuất bản, 1971, Trang  44.
[2]Phùng Hữu Lan, Lịch sử triết học Trung Quốc ( bản dịch tiếng việt của Lê Minh Anh, nxb: Khoa học Xã hội, 2006).
[3]http://www.chinese-word-roots.org/cwr011.htm (The word 仁 has two radicals, radical ( 人, man) and radical ( 二 two). That is, there are at least two men in this world, and 仁 is the way to live with others or the way to govern others.)
[4] Giản Chi, Nguyễn Hiến Lê, Đại cương triết học Trung Quốc, Tập 2, Nxb: Thanh niên, 2006, Tr. 361 – 62.[ 1 ] Trần Trọng Kim, Nho Giáo, Quyển Thượng, Trung tâm học liệu xuất bản, 1971, Trang 44. [ 2 ] Phùng Hữu Lan, Lịch sử triết học Trung Quốc ( bản dịch tiếng việt của Lê Minh Anh, nxb : Khoa học Xã hội, 2006 ). [ 3 ] http://www.chinese-word-roots.org/cwr011.htm ( The word 仁 has two radicals, radical ( 人, man ) and radical ( 二 two ). That is, there are at least two men in this world, and 仁 is the way to live with others or the way to govern others. ) [ 4 ] Giản Chi, Nguyễn Hiến Lê, Đại cương triết học Trung Quốc, Tập 2, Nxb : Thanh niên, 2006, Tr. 361 – 62 .

[5]Ngô Quân, Bảy Đại Triết Gia Trung Quốc Đời Chu – Tần  (đọc từ website:      http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237ntn3ntnqn31n343tq83a3q3m3237nvn

[6] x. Trương Lập Văn, Thiên, Nxb: Khoa học xã hội, 2003, Tr. 100 – 105.
[7] Khổng Tử, Luận ngữ, Thuật Nhi, 29 (Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê, NXb: Văn Học, 1995).
[8] sđd, Dương Hóa, 2.
[9] sđd, Ung Dã, 20.
[10] Hall, David L.; Ames, Roger T., Thinking Through Confucius, State University of  New York Press,1987, tr.111.
[11]Khổng Tử, Luận ngữ, Ung dã, 28 và Nhan Uyên, 2.
[12] sđd, Dương Hóa, 24.[ 6 ] x. Trương Lập Văn, Thiên, Nxb : Khoa học xã hội, 2003, Tr. 100 – 105. [ 7 ] Khổng Tử, Luận ngữ, Thuật Nhi, 29 ( Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê, NXb : Văn Học, 1995 ). [ 8 ] sđd, Dương Hóa, 2. [ 9 ] sđd, Ung Dã, 20. [ 10 ] Hall, David L. ; Ames, Roger T., Thinking Through Confucius, State University of New York Press, 1987, tr. 111. [ 11 ] Khổng Tử, Luận ngữ, Ung dã, 28 và Nhan Uyên, 2. [ 12 ] sđd, Dương Hóa, 24 .

Source: https://evbn.org
Category: Góc Nhìn