Nhạc điệu mùa xuân

Mùa xuân là mùa vạn vật sinh sôi, nảy nở. Mùa xuân cũng là mùa của thang âm, điệu thức cất lên từ những nhạc cụ truyền thống cuội nguồn rất đỗi quen thuộc trong lao động và trong đời sống hoạt động và sinh hoạt hằng ngày của đồng bào những dân tộc bản địa miền núi tỉnh Thanh .

Nhạc cụ dân tộc được sử dụng nhiều trong các lễ hội miền Tây xứ Thanh.

Với người Thái ( Quan Sơn ), trống và chiêng là hai loại nhạc cụ không hề thiếu trong hầu hết những sự kiện, nhất là vào mỗi dịp tết đến, xuân về. Trong đó trống được dùng nhiều trong lễ hội, cưới xin và tang ma .

Trong các sự kiện quan trọng của người Thái, trống và chiêng trở thành “linh hồn” của buổi lễ. Khi tiếng trống, chiêng vang lên báo hiệu cho người dân trong bản làng tất cả chuyện vui, buồn. Trong các cuộc vui, tiếng trống, chiêng thường gắn liền với các lễ hội mùa xuân, qua đó như thôi thúc lòng người, tạo ra tâm lý hồ hởi, phấn chấn, nhất là đối với các chàng trai, cô gái trẻ. Với lối đánh chậm rãi, lúc trầm, lúc bổng, nghệ nhân vừa đánh vừa nhảy và uốn người theo nhịp trống, chiêng. Thường thì một trai, một gái cùng thể hiện, trai đánh trống, gái đánh chiêng. Tiếng trống, chiêng khiến cho người nghe cảm thấy xao xuyến, thổn thức không thôi. Âm thanh ấy hòa cùng những câu khặp tạo ra bản nhạc rất đặc biệt, mang hương sắc vùng cao của núi rừng Tây Bắc tỉnh Thanh.

Bên cạnh, trống, chiêng, người Thái còn hay sử dụng nhạc điệu cóng dàm tích hợp với khua luống. Hai loại nhạc cụ này hòa quện sẽ tạo ra thứ âm thanh liên hồi, người nghe cảm xúc có lúc thúc giục, có lúc sâu lắng không muốn cất bước dời đi. Khua luống vốn dĩ khởi đầu không phải là một nhạc cụ, mà chỉ dùng để giã gạo. Tuy nhiên, trong quy trình tăng trưởng của đời sống, với niềm tin yêu sáng sủa, yêu đời, yêu văn hóa truyền thống, văn nghệ, người Thái nơi đây đã sử dụng nó như một nhạc cụ để làm nhiều mẫu mã thêm đời sống niềm tin của mình .Các nhạc cụ trống, chiêng, luống bộc lộ rất rõ nét đặc trưng của văn hóa truyền thống dân tộc bản địa Thái huyện Quan Sơn. Trống, chiêng, luống nếu đủ bộ sẽ gồm có 1 trống, 4 chiêng, 1 luống. Trong đó, theo ý niệm của người Thái, trống tượng trưng cho núi rừng ; chiêng tượng trưng cho bốn mùa xuân, hạ, thu, đông ; luống là tượng trưng cho sông nước. Khi nhạc trống, chiêng, khua luống cùng vang lên quện với nhau chính là biểu trưng cho linh hồn sông núi thôi thúc lòng người phấn khởi vươn lên trong đời sống hàng ngày. Nhất là tạo cho con người khí thế vui tươi, tự do để bước vào một năm mới với bao điều mong ước như mong muốn, niềm hạnh phúc, ấm no, đủ đầy sẽ đến .

Khèn bè là nhạc cụ rất quý của người Thái (Quan Hóa), luôn được chủ nhân chăm sóc cẩn thận và mang bên mình. Họ coi chiếc khèn bè như một người bạn thân thiết nhất, bởi những lúc vui buồn, tiếng khèn cất lên như lời thủ thỉ, tâm tình. Ngoài thổi đệm cho người khặp, các nghệ nhân còn thổi các làn điệu trữ tình. Bất kể ngày hay đêm, khi nghe tiếng khèn bè ai đó cất lên, mọi người đều thổn thức, bồi hồi và rạo rực bởi những âm thanh bay bổng diệu kỳ. Người Thái ở đây có thể thổi được nhiều làn điệu, tùy vào tâm trạng mà có nhiều giai điệu khác nhau, khi mạnh mẽ, sôi nổi; khi êm ả, trầm lắng; khi lãng mạn, thanh khiết; khi man mác buồn…

Khèn bè thường có cấu trúc ống theo số chẵn. Tùy theo dân tộc bản địa mà nó có 6, 8 hoặc 10 ống nứa tép ( páo ). Những ống này xếp thành hai hàng cạnh nhau. Bầu khèn làm bằng gỗ nhẹ dẻo. Ở đầu bầu khèn có một lỗ gọi là lỗ thổi, những ống páo xuyên qua bầu và được trét sáp ong ruồi để làm kín những khe hở. Thông thường nghệ nhân xếp hai ống trong một hàng có chiều dài bằng nhau để tạo dáng cân đối. Có thể nói, đây là cách lao lý về làm chiếc khèn bè, những ống ngắn thì tiếng thanh, ống dài thì tiếng trầm hơn. Người chơi chỉnh âm ở phía trong cây páo. Khèn bè có âm sắc giòn, mảnh và hơi rè. Mỗi ống phát ra một âm nhất định, bên trong ống páo có lưỡi gà bằng đồng hay bạc. Khèn bè là nhạc cụ đa thanh, âm vực rộng, có đủ 7 nốt nhạc. Theo truyền thống lịch sử, phái mạnh sử dụng nhạc cụ này để đệm hát, khặp, ngoài những còn sử dụng với 1 số ít nhạc cụ khác để hòa tấu .

Ngay từ khi còn bé, người Mường (Như Thanh) đã được nghe tiếng sáo du dương, tiếng trống, tiếng chiêng khua rộn ràng… Vì thế, văn hóa truyền thống đã nghiễm nhiên thấm sâu vào trong tâm thức đồng bào Mường lúc nào không hay. Những khi tiếng nhạc cụ này phát ra thứ âm thanh quen thuộc, ấy cũng là lúc gọi nắng lên, gọi cây rừng xanh tốt, gọi cành lá đâm chồi nảy lộc, gọi nước nguồn mát trong, gọi con chim rừng làm duyên, làm dáng…

Để văn hóa truyền thống Mường không có rủi ro tiềm ẩn bị mai một, đồng thời góp thêm phần giữ gìn, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn của dân tộc bản địa Mường, Câu lạc bộ ( CLB ) Bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa truyền thống dân tộc bản địa Mường thôn Phú Nhuận, xã Phú Nhuận ( Như Thanh ) đã được xây dựng. Hiện nay, CLB đang lôi cuốn gần 50 hội viên tham gia, hoạt động và sinh hoạt định kỳ 1 tháng / lần. Nội dung hoạt động và sinh hoạt là thiết kế xây dựng kế hoạch hoạt động giải trí, tập luyện những tiết mục văn hóa truyền thống, văn nghệ sưu tầm được hoặc sáng tác mới gắn với trách nhiệm chính trị của thôn. Các tiết mục tập trung chuyên sâu ca tụng Đảng, Bác Hồ, ca tụng vẻ đẹp núi rừng Tây Bắc xứ Thanh cũng như truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống, nét hoạt động và sinh hoạt rực rỡ của dân tộc bản địa Mường. Thời gian qua, CLB đã tích cực sưu tầm, bảo tồn những truyền thống văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc bản địa Mường, trong đó có những loại nhạc cụ như : trống, chiêng, sáo trúc … Các thành viên cao tuổi trong CLB liên tục trao đổi, hướng dẫn, truyền dạy cách chơi nhạc cụ cho lớp trẻ, nhằm mục đích tạo nguồn kế cận. Bên cạnh đó, bằng nguồn góp phần của hội viên CLB và nguồn xã hội hóa đã góp vốn đầu tư một bộ nhạc cụ cồng chiêng, trống, sáo trúc bảo vệ cho những hội viên tập luyện, màn biểu diễn tiếp tục. Thông qua hình thức hoạt động và sinh hoạt CLB, những hạt nhân văn nghệ có thời cơ tiếp cận bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn tích hợp với xóa bỏ những hủ tục, tệ nạn xã hội, không ngừng cải tổ và nâng cao mức tận hưởng văn hóa truyền thống niềm tin của Nhân dân .Nhạc cụ dân tộc bản địa của đồng bào miền núi xứ Thanh rất đa dạng chủng loại, được chia thành hai loại là bộ hơi và bộ gõ. Bộ hơi có những loại nhạc cụ : sáo ôi, khèn, khèn bè, khèn môi … Bộ gõ có những loại nhạc cụ : trống, chiêng, cồng, khua luống, gõ ống … Song, dù là loại nhạc cụ nào, của dân tộc bản địa nào cũng miêu tả ý nghĩa nét đẹp văn hóa truyền thống và đời sống niềm tin, tâm tư nguyện vọng, tình cảm của mỗi đồng bào. Vì vậy, về lâu bền hơn, cần có những chính sách, chủ trương bảo tồn so với những loại nhạc cụ truyền thống lịch sử này. Bởi, mỗi thang âm, điệu thức của đồng bào khi khởi đầu cất lên là cả một miền văn hóa truyền thống thức dậy, là cả một mùa xuân đang về …

Bài và ảnh: Ngọc Anh

Source: https://evbn.org
Category : Lễ Hội