Nguồn gốc lễ hội KATÉ (Katê)

Katé là lễ tín ngưỡng của Chăm Balamon, trở thành lễ hội lớn nhất trong năm của hội đồng Chăm ở Nước Ta. Trước đây Katé là một lễ tục, chỉ có phần lễ, sau 1965 có thêm phần hội nên trở thành lễ hội. Đây là dịp người Chăm phô bày nhiều giá trị rực rỡ của dân tộc bản địa mình qua thẩm mỹ và nghệ thuật hát múa và ca truyền thống. Chính từ giá trị điển hình nổi bật đó, Katé đã nhận được sự chăm sóc nghiên cứu và điều tra của rất nhiều học giả, nhiều nhà nghiên cứu và điều tra, những khu công trình, bài báo viết về Katé cũng rất nhiều .
Thế nhưng cho đến nay, quan điểm của những nhà nghiên cứu về thời gian Open vẫn rất khác nhau, hầu hết cho rằng Katé có sự ảnh hưởng tác động của Ấn giáo, nên xem nó là loại sản phẩm của vương quốc Champa thời Ấn hóa ( trước thế kỷ XV ), thậm chí còn còn cho nó là mẫu sản phẩm của văn hóa truyền thống Sa Huỳnh ( Đắc Văn Kiết ) [ 1 ], nhưng nhà nghiên cứu Po Dharma ( 2012 ) cho rằng Katé là mẫu sản phẩm của nền văn minh địa phương, chỉ Open dưới thời Po Rome, vào thế kỷ XVII ( Po Dharma, 2012 ), trong khi đó Sakaya cho rằng Kate Open vào thế kỷ thứ XV ( Sakaya, 2013, tr. 252 – 253 ) … Với bài viết này chúng tôi sẽ góp thêm một quan điểm và những cứ liệu khoa học hầu làm rõ thời gian sinh ra của lễ Katé trong tiến trình lịch sử dân tộc và tăng trưởng của văn hóa truyền thống Chăm .

Để xác định xem Katé có từ khi nào? Trước hết chúng tôi xét, nguồn gốc, mục đích và ý nghĩa của lễ tục này. Theo truyền thống của dân tộc Chăm, Kate patok dah ka Yang Ama – Ca-mbuer patok dah ka Yang Ina, ám chỉ rằng Kate là lễ dành cho thần Cha (Nam Thần) và Ca-mbuer dành cho thần Mẹ (Nữ Thần), nhằm dâng cúng và tưởng nhớ các vị thần linh, ông bà, tổ tiên cầu mong cho mưa thuận gió hòa. Với mục đích và ý nghĩa đó, Katé vượt ra khỏi tầm ảnh hưởng của Ấn giáo để trở thành một lễ hội mang đậm dấu ấn bản địa, mà các vị thần linh thờ cúng phần lớn đều có nguồn gốc bản địa xuất thân từ thần thoại của nhân dân địa phương, hay các nhân vật lịch sử có thật ảnh hưởng Ấn giáo hay Hồi giáo (Qasim Từ, 2008, tr. 111; Sakaya, 2013, tr. 254).

Bạn đang đọc: Nguồn gốc lễ hội KATÉ (Katê)

Trong lịch sử dân tộc, vương quốc Champa đã trải qua hai thời kỳ Ấn hóa ( từ TK II – XV ) và bản địa hóa ( sau thế kỷ XV ) ( Lafont, 2011, tr. ). Trong thời kỳ Ấn hóa, vương quốc Champa tiếp thu những tôn giáo phát xuất từ Ấn Độ, nhất là Hindu giáo, nhưng tôn giáo này chỉ giành cho những tầng lớp quí tộc gồm mái ấm gia đình hoàng gia và những giới quí phá. Nhà vua mỗi khi lên ngôi thường là người cho kiến thiết xây dựng những tháp bằng gạch để thờ những thần linh có gốc Ấn giáo như Shiva, Vishnu …
Đền tháp ở Mỹ Sơn là khu công trình cổ nhất ở Champa được Bhadravarman I kiến thiết xây dựng vào thế kỷ thứ IV để thờ thần Bhadresvara, tức là tên tuổi tích hợp vua – thần ( Bhadra + devara ). Bhadresvara là chức phong của vua chúa sau ngày từ trần đã biến thành thần Shiva ( G. Maspero, 1928, pp. 64 ). Chúng ta sẽ gặp hiện tượng kỳ lạ này liên tục trong những bia ký Champa, ví dụ điển hình, bia ký Hóa Quê Quảng Nam ghi nhận những đền thờ Bhadracampesvara hay Bhadrapuresvara của vua Bhadravarman, hay văn bia Đá Trắng ( Ninh Thuận ) nêu tên vị thần mà vua Indravarman I dâng cúng là Indrabhadrecvara … ( Finot, 1903, pp. 642 ; G. Maspero, 1928, pp. 16, 55 – 56 ) .
Lễ Katé trên Tháp Po Ramé trước năm 1975
Vậy ta hoàn toàn có thể thấy, trước thế kỷ XV, những tháp Champa do vua kiến thiết xây dựng để thờ những vị thần Ấn giáo, với những tên tuổi Phạn ngữ, trong đó những nghi lễ dâng cúng cho thần được thực hiền hằng năm trong những dịp nhà vua đăng quang, thắng trận, hay mới thiết kế xây dựng và sửa sang đền đài … Nhưng những nghi lễ này trọn vẹn không có điểm gì giống với lễ Kate ngày này. Trước hết những nghi lễ Champa vào thời Ấn Giáo chủ yếu do vua và quý tộc tổ chức triển khai triển khai để thờ cúng thần Shiva và những thần Ấn giáo khác. Ngược lại, Kate không hề tương quan gì đến nghi lễ Ấn giáo, tôn vinh rất nhiều vị thần như :
• Thần có nguồn gốc địa phương qua hình tượng Linga của Ấn giáo như Po Rome, Po Klaong Garai, Po Ina Nagar, …
• Các vị thần trọn vẹn địa phương không có đền tháp như Cei Sak Bingu, Yang Brait Yang Bri, Praok Thuer, Praok Dhar, …
• Các vị thần có nguồn gốc Hồi Giáo như Po ALi, Po Phuatimâh, Po Tang, Po Gihlau, Po Biruw, Po Riyak ( xem phụ lục : list những thần trong Kate ) .
Ngày xưa, mọi nghi lễ Champa do nhà vua và quý tộc triển khai tại tháp để cúng thần đều phải được những đạo sĩ, những nhà chiêm tinh ấn định ngày giờ cho hành lễ. Phải được những vị chiêm tinh quyết định hành động sau khi quan sát những tinh tú trên trời chứ không có ngày cố định và thắt chặt ( Finot, 1904, tra. 120 ). Trong khi lễ Kate, là một lễ diễn ra đúng vào ngày 1 tháng 7 Chăm lịch. Đây là một lễ tục cố định và thắt chặt nằm trong quy trình lễ tục hằng năm của người Chăm Balamon. Do đó, Kate không hề là một lễ Open trong thời kỳ Ấn hóa, một thời kỳ mà tháp chỉ dùng để thờ những thần linh Ấn giáo, nhất là Shiva với những nghi lễ mang đậm chất Ấn Độ. Thêm vào đó, những văn bia Champa trước thế kỷ thứ XV đưa ra rất nhiều nghi lễ, nhưng không khi nào nói đến Kate .
Kate chỉ là mẫu sản phẩm của một nền văn minh địa phương hinh thành từ sau thế kỷ XVII. Vì chỉ từ thời gian này, tức là sau ngày sụp đổ Vijaya, hình tượng cho nền văn minh Ấn giáo, vua chúa Champa ở Panduranga từ bỏ tập tục thờ cúng những vị thần Ấn giáo, để chuyển sang tục thờ đa thần, gọi chung là Po Yang. Đó là nguyên do tại sao ngày này người Chăm không còn biết tên những vị thần Ấn giáo, mà chỉ biết Po Ina Nagar ( bà mẹ của xứ sở ), Po Kloang Garai, Po Rome ( vị vua hoá thành thần sau ngày từ trần ) … Đề rồi từ đó, người Chăm biến hóa những thần linh và cả những đền thờ Ấn giáo thành di sản ý thức của người địa phương. Thí dụ nổi bật, nữ thần Bhargavati ( phu nhân của Shiva có đền ở Nha Trang ) dưới thời Ấn giáo bị biến thể thành Po Ina Nagar mà người Chăm ngày hôm nay cho là một vị thần sáng thế, khai sinh ra quốc gia và xứ sở. Truyền thuyết về Po Ina Nagar ngày này vẫn lưu truyền trong những văn bản .
Tương tự vậy, trong quá trình này, người Chăm cũng biến hóa luôn ngôi tháp tại Phan Rang, từ một ngôi tháp thờ thần Shiva, dưới tên gọi Singhavarmalingesvara, do vua Jaya Singhavarman III cho dựng nên vào cuối thế kỷ XIII ( E. Aymonier, 1891, pp. 70 ) thành ngôi tháp thờ Po Klaong Garai, một vị vua huyền sử có công dẫn thủy nhập điền, một vị thần địa phương của tiểu quốc Panduranga, chỉ Open trong những văn bản Akhar thrah Chăm sau thế kỷ XV, chứ không hề được ghi nhận trước đó trong những bia ký Champa trời trước. Ngay cả ngẫu tượng linga – yoni của Ấn Giáo, vốn là biểu lộ của sự thờ cúng thần Shiva, cũng bị chuyển hóa thành bức tượng thờ thần Po Kloang Garai ( Lafont, 2011, tr. 80 ). Cũng do những đổi khác này mà những nhà nghiên cứu thường đưa ra giả thuyết rằng Po Klaong Garai ( vua huyền sử của tiểu quốc Panduranga ) chỉ là hình tượng của Jaya Simhavarman III ( vua của liên bang Champa ) .
Bên cạnh đó, trong Katé ngoài những bản kinh bằng Phạn ngữ mà những Basaih đọc lên thường lập đi lập lại thuật ngữ Om nama sibayong ( Om, nhân danh Shiva ) như thể một tàn dư của Ấn giáo, thì những bài thánh ca của thầy Kadhar thường Open trong suốt diễn trình lễ hội Katé như bài hát lễ Open tháp ( peh mbang yang ) lễ tắm và mặt phục trang cho thần ( mưnei yang, anguei khan aw Po yang ) và những bài thánh ca ca tụng thần trong phần đại lễ ( malieng yang ) trọn vẹn là bằng Akhar thrah, một ngôn từ mới chỉ Open lần đầu vào thế kỷ XVII và được khắc trên mi cửa ở tháp Po Rome ( Po Dharma, 2007, tr. 11 ) .
Thêm vào đó, trong lễ tục Katé còn tiềm ẩn nhiều yếu tố Hồi giáo, một tôn giáo vốn chỉ mới gia nhập vào Champa từ thế kỷ XVI ( Manguin. P-Y, 1979, pp. 255 – 287 ). Trong lễ tục này những thần linh được dâng lễ không chỉ có những thần của người Chăm Ahier ( Chăm ảnh hưởng tác động Ấn giáo ) mà còn Open những thần linh Chăm Awal ( tác động ảnh hưởng Hồi giáo ) như Po Tang Ahoak, Po Riyak, Po Haniim Par, Po Nai Mah Ghang … ( Qasim Từ, 2008, tr. 111 ) là những vị thần chỉ Open dưới thời Po Rome. Trong những dịp cúng lễ trên tháp Katé, một số ít tộc người Chăm Awal ( hình thành sau thế kỷ XVI ) cũng có nghĩa vụ và trách nhiệm dâng cúng những thần vào những dịp Katé ( Sakaya, 2013, tr. 256 ). Tại khu vực Phan Rí không có lễ Kate trên đền tháp vì không có Po Adhia. Từ vài năm qua, Katé được tổ chức triển khai tại tháp Phố Hài, bên cạnh sự hành lễ của những tu sĩ Basaih, những tu sĩ Acar cũng tham gia thực thi những nghi thức trong dịp nghỉ lễ Katé tại đây .
Ngoài ra, giới chức sắc thực thi những nghi lễ trong ngày Katé, gồm có những Basaih, vốn tiềm ẩn nhiều ảnh hưởng tác động từ giới tăng lữ Ấn giáo, nhưng đã bị đổi khác để trở thành một cặp trái chiều với những Acar của hội đồng Chăm Awal, tác động ảnh hưởng Hồi giáo ( Po Dharma, 1978, pp. 127 – 129 ; Xem thêm R. Nikamura, 2009, pp. 90 – 99 ) vốn chỉ Open sau khi Hồi giáo gia nhập vào Champa ( Thế kỷ thứ XVI ). Ngoài ra, thầy Kadhar, ông Camanei ( ông từ, giữ tháp ), Muk Pajau ( bà bóng ) … vốn là những vị chức sắc dân gian không liện hệ gì đến Ấn giáo, chỉ mở màn tham gia vào những nghi lễ thờ cúng thần linh trên những đền, tháp từ sau thế kỷ XV ( Lafont, 2011, tr. 81 ). Ngay cả đàn Rabap mà thầy Kadhar thường kéo trong Katé cũng là một loại đàn có quan hệ gần gủi với đàn Rebap của Mã Lai, chỉ được thông dụng từ sau thế kỷ XV, vì trước đây người Champa chỉ thường sử dụng những loại đàn có nguồn gốc Ấn Độ ( Sakaya, 1013, tr. 401 ) .
Dâng cúng trong tháp Po Ramé trong lễ Katé – Hình ảnh tư liệu trước năm 1975
Vì những lẽ đó, Katé chỉ là một lễ tục Open vào thời kỳ bản địa hóa, tức là sau triều đại của vua Po Rome vào thế kỷ thứ XVII vì trong list những thần linh mà Ông Kadhar nhắc đến có thần Po Rome, tức là vị vua ở đầu cuối của vương quốc Chmapa, hoá thành thần sau ngày từ trần. Nếu Kate Open trước thế kỷ thứ XVII, thì tên Po Rome không khi nào xuất hiện trong list thần linh được tôn vinh trong buổi lễ này ( Po Dharma, 3-2012 ) .
Tóm lại, Kate là lễ tục của Chăm Balamon để dâng cúng những vị thần địa phương mà TT là Po Ina Nagar, Po Kloang Garai, Po Rome … Người Chăm địa phương mượn những ngôi tháp Ấn giáo, thờ thần Shiva để làm lễ và mượn cả hình tượng của ngài để thờ cúng những thần linh địa phương. Katé dù là một lễ tục Chăm Balamon có tiềm ẩn một số ít yếu tố Ấn giáo như tổ chức triển khai tại tháp, tu sĩ và kinh hành lễ xuất phát từ Ấn Độ, nhưng những dấu ấn Ấn giáo chỉ là tàn dư của một thời kỳ Ấn hóa lâu bền hơn. Ngược lại, Katé là một lệ tục gắn liền với tín ngưỡng địa phương, bị bản địa hóa và gắn liền với một ngôn từ chỉ Open từ thế kỷ XVI – XVII, do đó nó chỉ là loại sản phẩm của một thời kỳ bản địa hóa cùng lúc Hồi Giáo xâm nhập vào Champa thế kỷ thứ XVI .

Tài liệu tham khảo

Aymonier. E, “ Premieøre eùtude sur les inscriptions tchames ”, trong Journal Asiatique XVII-1 ( 1891 ) .

Finot. L, “Stèle de Cambhuvarman à Mĩ-sơn”, BEFEO III, 1903.

Xem thêm: stt 30/4-1/5 và những lời chúc hay nhất ý nghĩa nhất

Finot. L, “ Notes d’épigraphie XI : Les Inscriptions de Mi-son », BEFEO IV, 1904 .
Lafont. P-B, Vương quốc Champa : Dân cư – địa dư – lịch sử vẻ vang, IOC – Champa, San Jose, 2011 .
Maspero. G, Le Royaume de Champa, Van Oest, Paris, 1928 .
Manguin. P-Y, “ L’Introduction de L’islam au Campa ”, BEFEO LXVI, 1979, p. 255 – 287 .
Nakamura. R, “ Awar-Ahier : “ Two keys to Understanding the Cosmology and Ethnicity of the Cham People ( Ninh Thuận Province Vietnam ) ”, Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn, NUS Press, Nước Singapore, 2009, p. 78 – 106 .
Po Dharma ( chủ biên ), Ngôn ngữ và chữ viết Chăm, kỷ yếu hội thảo chiến lược, Kuala Lumpur, 2007 .
Po Dharma, Chroniques du Panduranga, EPHE-Sorbonne, 1978 .
Po Dharma, Kate : Lễ tục của người Chăm Ahier thời điểm ngày hôm nay. Champaka. info, 3-2012 .
Qasim Từ, “ Góp phần khám phá lễ hội Kate ”, Champaka 9, IOC – Champa, San Jose 2008, tr. 101 – 112 .
Sakaya, Tiếp cận 1 số ít yếu tố văn hóa truyền thống Champa, Nxb. Tri thức, TP.HN, 2013 .

TÁC GIẢ: JASHAKLIKEI