Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam: Không gian “thiêng” đối diện với nhiều thách thức

Nghi thức rước Bà Chúa Xứ từ đỉnh núi Sam về nhập miếu

 Diễn đàn khoa học này thu hút hơn 100 đại biểu là các học giả, chuyên gia trong nước và quốc tế; các nhà quản lý, cộng đồng địa phương và các bên liên quan trong quá trình thực hành di sản tham dự.

Lễ hội rực rỡ, truyền kiếp đang đối lập với nhiều thử thách
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam là lễ hội truyền thống lịch sử trong mạng lưới hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của những hội đồng dân tộc bản địa Việt, Hoa, Khmer, Chăm ở Nam Bộ, được giữ gìn và thực hành thực tế qua nhiều thế hệ. Lễ hội diễn ra từ ngày 22 – 27.4 âm lịch hằng năm, triển khai theo những nghi thức truyền thống cuội nguồn : Khai hội ; Phục hiện rước tượng Bà từ đỉnh núi Sam xuống miếu thờ ; Tắm Bà ; Thỉnh sắc thần ông Thoại Ngọc Hầu và hai vị phu nhân ; Túc yết ; Xây chầu ; Chánh tế và Hồi sắc .
Trong toàn cảnh lúc bấy giờ, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam đang có sức sống can đảm và mạnh mẽ và lôi cuốn khoảng chừng 5 triệu lượt hành khách hành hương mỗi năm. Việc đệ trình hồ sơ Lễ hội đến tổ chức triển khai UNESCO là khẳng định chắc chắn vai trò quan trọng và những giá trị của Lễ hội, góp thêm phần bảo vệ sự phong phú văn hóa truyền thống của những hội đồng, dân tộc bản địa trên quốc tế .
Bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại TP. Hà Nội cho biết, UNESCO với vai trò là tổ chức triển khai Liên Hiệp Quốc duy nhất với thiên chức bảo tồn và phát huy những giá trị di sản văn hóa truyền thống, đã hiện hữu và hợp tác ngặt nghèo với Nước Ta trong suốt hơn 20 năm qua. Việt Nam cũng đã trở thành một trong những vương quốc thành viên tích cực nhất của UNESCO tại châu Á, với những góp phần quan trọng đặc biệt quan trọng trong quy trình hoàn thành xong và phê chuẩn những công cụ pháp lệnh quốc tế, nhằm mục đích bảo vệ và phát huy những di sản văn hóa truyền thống, đặc biệt quan trọng là công ước quốc tế về bảo vệ DSVHPVT năm 2003. Đến nay, Nước Ta đã có 14 DSVHPVT được UNESCO ghi danh .
Trong rất nhiều di sản văn hóa truyền thống đã được kiểm kê tại Nước Ta, những thực hành thực tế nghi lễ thờ nữ thần có sức sống mãnh liệt, gắn liền và tỏ rõ vai trò quan trọng so với hội đồng. “ Thay mặt UNESCO, chúng tôi vui mừng biết rằng, những nhà quản trị cấp vương quốc và hội đồng địa phương của tỉnh An Giang cùng với những nhà nghiên cứu đang dành nguồn lực ưu tiên về trình độ và chủ trương cho việc điều tra và nghiên cứu, bảo vệ và phát huy DSVHPVT thực hành Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam. Đây là một lễ hội rực rỡ có từ truyền kiếp mang đậm giá trị văn hóa truyền thống tâm linh, tín ngưỡng của người dân vùng sông nước Nam Bộ và chuẩn bị sẵn sàng lập hồ sơ đề cử ghi danh di sản này vào Danh sách DSVHPVT đại diện thay mặt của quả đât ”, Trưởng ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại TP.HN nói .

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam vốn là lễ hội truyền thống của dân làng Vĩnh Tế, do cộng đồng trực tiếp tổ chức. Xưa kia, Lễ hội chỉ diễn ra hơn một ngày, chủ yếu thực hiện một số lễ thức đơn giản. Từ năm 2001, khi được chọn tổ chức lễ hội cấp quốc gia, thì Lễ hội bắt đầu được mở rộng về quy mô và kéo dài một tuần (từ 22 – 27.4 âm lịch). Lễ hội cũng không còn diễn ra trong phạm vi làng Vĩnh Tế mà đã mở rộng quy mô lên khu vực núi Sam để đáp ứng với nhu cầu ngày càng đông của khách hành hương và du lịch. Thời gian lễ Bà hầu như quanh năm, điều này cho thấy, Lễhội Vía BàChúa Xứnúi Sam chiếm vịtríquan trọng trong đời sống tinh thần của người dân.

Lễhội được tăng cấp vềgiátrịvàquy môlà điều kiện kèm theo để địa phương tăng trưởng du lịch tâm linh. Cũng chính vì vậy, có nhiều cá thể, tổ chức triển khai đã tận dụng phân phối những thông tin, kỹ năng và kiến thức rơi lệch vìmục đích trục lợi khiến cho lễhội vàdi tích cónguy cơbịbiến đổi, rơi lệch, làm giảm đi giá trị chân thực vốn có và gây ảnh hưởng tác động không nhỏ tới truyền thống lễ hội truyền thống lịch sử của địa phương … “ Điều đáng quan ngại là sự ngày càng tăng đột biến lượng hành khách đã gây ra sựquátải, tác động ảnh hưởng đến khoảng trống thiêng của lễ hội, cảnh sắc, gây ô nhiễm môi trường tự nhiên và độ vững chắc của di tích lịch sử ”, ông Trương Bá Trạng, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh An Giang cho biết .
Hiện những người có kinh nghiệm tay nghề tổ chức triển khai lễ hội chủ yếu là Ban Quản trị lăng miếu hầu hết là những người lớn tuổi, sẽ có rủi ro tiềm ẩn mai một trong việc bảo lưu những giá trị trong thực hành thực tế lễ hội nếu không kịp thời truyền dạy cho thế hệ trẻ thừa kế .
Hoạt động của lễ hội phải khởi đầu từ hội đồng, do hội đồng hướng dẫn
Tại hội thảo chiến lược, GS Amareswar Galla, Trưởng ban UNESCO về Bảo tàng và Phát triển di sản vững chắc bày tỏ lo ngại, Nước Ta cũng như những vương quốc Đông Á lúc bấy giờ đang bị tác động ảnh hưởng của việc biến di sản thành một mẫu sản phẩm đưa ra thị trường, đặc biệt quan trọng là Giao hàng du lịch nhưng thiếu kế hoạch tương thích. “ Theo đà đó, nếu không khéo thì tất cả chúng ta sẽ đưa những nghi lễ mang tính thiêng trong đền miếu lên sân khấu màn biểu diễn ship hàng “ thượng đế ” – tức là khách du lịch, từ đó sẽ làm biến mất đi đặc thù của những tục thờ ”, GS Galla nói. Đồng quan điểm này, GS.TS Lê Hồng Lý, quản trị Hội Văn nghệ Dân gian Nước Ta nêu quan điểm : “ Tôi cho rằng việc tích hợp Nhà nước và hội đồng ở Châu Đốc trong bảo vệ di sản như lúc bấy giờ đã làm rất tốt, tuy nhiên tôi cảm xúc đang có sự ép chế của yếu tố thương mại, làm giá trị nhân văn, giá trị hội đồng bị nhạt nhòa. Bên cạnh đó, yếu tố đô thị hóa khiến Lễ hội Bà có nguy cơ biến đổi, do đó cần tránh trần tục hóa nghi lễ và những hoạt động và sinh hoạt của lễ hội, chú ý quan tâm kết nối sự tham gia của hội đồng, của những tộc người vào việc thực hành thực tế nghi lễ ” .

TS Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam lưu ý, vai trò của các nhà khoa học, các trường ĐH, các chuyên gia quốc tế giúp cho tỉnh An Giang có một cách thức tiếp cận di sản và đưa ra các chính sách bảo vệ di sản, không phải chỉ vì di sản sẽ được ghi danh vào Danh sách DSVHPVT đại diện nhân loại, mà vì sự sống, sự phát triển bền vững của di sản này trong cộng đồng.

Còn theo tiến sỹ Yujie Zhu, Trung tâm Nghiên cứu Di sản và Bảo tàng, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nghệ thuật ( ĐH Quốc gia Úc ), việc đồng phát minh sáng tạo những giá trị văn hóa truyền thống Lễ hội cần lấy hội đồng địa phương làm TT và xem họ như là đối tượng người tiêu dùng thụ hưởng chính. Tuy nhiên, chính quyền sở tại địa phương cần phải thiết kế xây dựng kế hoạch, có sự đối thoại uyển chuyển, bình đẳng và tương tác với hội đồng địa phương. TS Zhu cũng nhấn mạnh vấn đề, những lễ hội gắn với tôn giáo cần phải đồng ý là nó luôn luôn biến hóa. Di sản không phải chỉ là yếu tố bảo tồn mà còn là yếu tố giáo dục nhận thức và truyền bá tri thức giữa những thành viên trong hội đồng và giữa những thế hệ với nhau. Việc bộc lộ và thôi thúc những giá trị về tôn giáo, di sản so với hội đồng, để Giao hàng khách hành hương hoặc hành khách cần chú ý quan tâm một nguyên tắc là phải do chính hội đồng đồng thuận chứ không phải bắt buộc từ chủ trương hay lao lý hoặc mong ước của chính quyền sở tại … Vậy thì việc truyền bá hình ảnh lễ hội, hoạt động giải trí linh hồn của một lễ hội là phải mở màn từ hội đồng, do hội đồng hướng dẫn .
THÙY TRANG
Nguồn : http://vanhoaonline.vn/

Source: https://evbn.org
Category: Lễ Hội