Lễ hội Kate của đồng bào Chăm ở Bình Thuận

Lễ hội Katê là lễ hội dân gian đặc sắc nhất của người Chăm theo đạo Balamôn ở Bình Thuận với ý nghĩa tưởng nhớ đến các vị thần như Ppo Klaung Girai, Ppo Rome…và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, cầu mong cho sự hòa hợp lứa đôi, sự sinh sôi nảy nở của con người và vạn vật. Đây cũng là dịp để người Chăm từ khắp mọi miền đất nước trở về quê cha đất tổ đoàn tụ cùng gia đình, bạn bè, dòng họ.

Lễ hội Kate của người Chăm diễn ra ngày nào trong năm?

Lễ hội Kate hay còn gọi là Tết Kate của người Chăm ở khu vực Bình Thuận, Ninh Thuận hằng năm được khai diễn vào ngày 1.7 Chăm lịch – thường vào cuối tháng 9 đầu tháng 10 dương lịch. Đây là lễ hội lớn kéo dài trong 3 ngày, với nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ truyền thống Chăm đặc sắc.

Lễ hội Kate là gì trở nên nổi tiếng từ khi nào?

Theo nghiên cứu của ông Po Dharma từ giới tăng lữ Ahier, “Kate là lễ tế Yang Po Amâ, ám chỉ cho đấng Shiva tức là Nam Thần của Bà La Môn Giáo có một vị trí quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng Champa so với thần Vishnu và Brahma … Lễ tế Po Yang Amâ tức là vị Nam Thần không có nghĩa là lễ tế tất cả các vị Nam Thần như một số người thường hiểu lầm”.

Còn theo tín ngưỡng địa phương, Kate là lễ tạ ơn các bậc thần linh đã có công phù hộ cho dân tộc Chăm, đem lại sự an bình và thịnh vượng cho họ.

Tuy nhiên, trên trong thực tiễn Kate chỉ là lễ tế ba vị thần, đó là Po Klaung Garai và Po Romé qua hình tượng Mukhalinga ( tượng thần Siva có tạc hình mặt 2 vị vua ) và Nữ thần Po Nagar ( qua hình tượng của bà Bhagavati, vợ thần Siva ), qua những phần nghi lễ cố định và thắt chặt như : lễ rước y phục, Open tháp, tắm rửa và mặc phục trang cho tượng thần và dâng lễ vật cho 3 vị thần. Nhân dịp này, người ta cũng không quên tưởng niệm đến những vị thần khác .

Có lẽ trước kia lễ Kate tế ( nữ ) thần Po Nagar ( Po Inư Nagar ) được triển khai ở tháp Po Nagar tại Nha Trang, nhưng “ sau này chuyển đến Phan Rang, vì cuộc chiến tranh dưới thời Tây Sơn ” – theo Po Dharma trong Kate : Lễ tục của người Chăm Ahier ngày hôm nay .Ông Po Dharma cũng lý giải rõ rằng, lễ hội là hoạt động và sinh hoạt văn hóa truyền thống gồm có nhiều góc nhìn như văn nghệ, thể thao, trò vui … được tổ chức triển khai mang tính cách hội đồng, thường gắn liền với ngày lễ tục của tín ngưỡng hay tôn giáo, và trong mạng lưới hệ thống tín ngưỡng của người Chăm chỉ có lễ tục chứ không khi nào có lễ hội .

Đọc thêm : Tháp Poshanu

Trước năm 1965, Kate chỉ là một lễ tục trên đền tháp, có sự hiện hữu của một số ít Fan Hâm mộ người Chăm Ahier, rất là thưa thớt, không xuất hiện những “ người theo dõi ”. Vì theo phong tục, dâng hiến lễ vật cho thần linh trong ngày Kate trên đền tháp không phải là sự gò bó .Vào năm 1965, ông Dương Tấn Sở lúc đó là quận trưởng Q. An Phước ý kiến đề nghị với những chức sắc Ahier được cho phép đưa vào lễ tục Kate phần văn nghệ để đón rước phái đoàn Nước Ta đến viếng thăm dân tộc bản địa Chăm nhân ngày Kate. Kể từ đó, lễ tục Kate có thêm phần lễ hội, rồi về sau ngày càng đa dạng và phong phú, linh đình và tăng trưởng cho đến thời điểm ngày hôm nay .

Lễ hội Kate có từ khi nào?

Có nhiều người đặt ra những câu hỏi: lễ hội Kate có từng diễn ra ở Mỹ Sơn không? Tại sao các khu tháp Chăm ở Bình Định không phục hồi lễ hội Kate… Để trả lời những câu hỏi này, phải tìm hiểu xem lễ hội Kate có từ thời gian nào.

Ngược lịch sử dân tộc, tiến trình từ thế kỷ XV về trước, vương quốc Champa mang đậm tác động ảnh hưởng của Ấn giáo. Sau thế kỷ XV, có thêm Hồi giáo xâm nhập vào xã hội Champa, và cho đến nay những người Chăm Nước Ta gồm có 3 nhánh tôn giáo chính : người Chăm Ahier ( hay Balamon ), tác động ảnh hưởng của Ấn giáo ; người Chăm Awal ( hay Bani ), tác động ảnh hưởng của Hồi giáo ; người Chăm Islam ( một chút ít ở Ninh Thuận và hầu hết ở vùng An Giang ) theo Hồi giáo chính thống .

Lễ hội Kate hiện nay chúng ta biết, là lễ hội của nhánh Chăm Ahier.

T.S Trương Văn Món ( nhà điều tra và nghiên cứu văn hóa truyền thống Chăm Sakaya ) trong cuốn Tiếp cận một số ít yếu tố văn hóa truyền thống Champa ( NXBTri thức, TP. Hà Nội, 2013 ) cho rằng lễ Kate Open vào thế kỷ XV, còn T.S Po Dharma cho rằng Kate chỉ Open sau thời vua Po Romé ở thế kỷ XVII .

T.S Po Dharma trong bài viết Kate: Lễ tục của người Chăm Ahier hôm nay (đăng trên trang tin Champaka.info ngày 20/03/2012) cho rằng: “… tư liệu viết trên bia đá (các bia ký Champa – NV) thường ghi lại những nghi lễ ở vương quốc Champa, nhưng không bao giờ nhắc đến lễ tục Kate”, để chứng minh rằng các vùng phía Bắc Champa (Vijaya, Amaravati, Indrapura) không có lễ tục Kate.

Mặt khác, các bia ký Champa cổ còn lại thể hiện, các vị vua Champa thời trước thế kỷ XV sau khi chết thường được phong thành thần Siva bởi danh xưng của vua kết hợp với hậu tố của thần, ví dụ thần Bhadresvara – vị thần chủ của thánh địa Mỹ Sơn – là danh xưng kết hợp của vua Bhadravarman I (vị vua cho xây đền thờ đầu tiên tại Mỹ Sơn ở thế kỷ IV) với thần Siva: Badra + dresvara.

Chỉ từ thế kỷ XV về sau, những vị vua Champa khi được phong thần mới được gắn tiền tố “ Po ” ( ông / bà / ngài ) trước tên, như Po Klaung Garai, Po Romé, Po Klaung Halau, Po Dam, … Đó là sự độc lạ dễ nhận thấy của quy trình tiến độ Champa Ấn giáo ( trước thế kỷ XV ) và Champa địa phương ( sau thế kỷ XV ). Trong bài viết đã dẫn, ông Po Dharma chỉ ra rằng, trong lễ hội Kate người ta tôn vinh thần Po Romé – tức là vua Po Romé được phong thần sau khi chết – nên Kate không hề là mẫu sản phẩm của thời trước vua Po Romé .

Về sự tôn vinh thần Po Romé tại lễ Kate, trong cuốn Lễ hội của người Chăm ( NXB Văn hóa Dân tộc, TP. Hà Nội, 2003 ) tác giả Sakaya, người Ninh Thuận, cũng ghi nhận điều này khi chép lại bài hát mời thần Po Romé khi hành lễ trên tháp, trong đó có đoạn :

“Nước tràn về đâp vỡ ra
Po Rame hiện về đắp đập giữ nước
Thần Po Rame dẫn nước vào ruộng
Dân làng đón nước về cày cấy …”

Từ những điều nếu trên, có thể giải đáp rằng, lễ Kate chỉ xuất hiện muộn ở khu vực phía nam Champa sau thế kỷ XV, chứ không phải là sản phẩm văn hóa của vương quốc Champa cổ xưa.

Các nội dung chính của lễ hội Kate

Mở đầu phần lễ là một nghi thức quan trọng, lễ nghinh, thỉnh và rước y trang nữ thần Pô Sah Inư từ sân lễ đến tháp chính. Dưới sự điều hành của các chức sắc tôn giáo đạo Bàlamôn và Bàni, lễ rước y trang của nữ thần diễn ra nghiêm trang nhưng không kém phần đặc sắc. Sau nghi thức rước y trang là những nghi thức truyền thống như, mở cửa tháp, tắm bệ thờ Linga–Yoni, lễ mặc trang phục và cúng mừng Katê trước tháp chính…

Phần hội diễn ra rất sôi sục với những hội thi và những game show dân gian như, thi tọa lạc, trang trí lễ vật, thi dệt thổ cẩm, làm bánh gừng, đội nước vượt chướng ngại vật, thổi kèn Saranai …

Lễ hội Katê hàng năm của đồng bào Chăm thường diễn ra trong một không gian lớn, bắt đầu từ các đền, tháp đến làng, dòng họ và cuối cùng là gia đình. Để tạo thêm sân chơi cho bà con và du khách, các địa phương và Trung tâm Trưng bày Văn hóa Chăm Bình Thuận tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ như: triển lãm, trưng bày các hiện vật gốc có giá trị văn hóa, phong tục tập quán của đồng bào Chăm; thi hòa tấu nhạc cụ dân tộc, thi viết chữ Chăm truyền thống.

Lễ hội Kate được khai diễn vào ngày 1.7 Chăm lịch – thường vào cuối tháng 9 đầu tháng 10 dương lịch. Nếu  khách du lịch Mũi Né muốn khám phá nét văn hóa của người Chăm, thì đây là dịp lễ không thể bỏ qua.

Theo: Nam Hoa
Báo Thanh Niên
Hình ảnh: Lê Duy Tân

Đọc thêm : Lễ hội đua thuyền trên sông Cà Ty

5/5 – ( 1 bầu chọn )

Source: https://evbn.org
Category : Lễ Hội