Bảo tồn di sản đô thị Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh: Cuộc ‘thoả hiệp’ với sự phát triển

Phóng viên

– 11/02/2022 | 10:36 (GTM + 7)

Chúng ta vẫn quen nói Hồ Chí Minh – TP Hồ Chí Minh 300 năm, nhưng những điều tra và nghiên cứu khảo cổ học gần đây cho thấy, Hồ Chí Minh đã có lịch sử khoảng chừng 3.000 năm, trải dài từ thời kỳ tiền sơ sử, thời kỳ văn hoá Óc Eo của Vương quốc Phù Lam, sau đó đến hậu Óc Eo khi khởi đầu có lưu dân người Việt và thời kỳ khởi lập và tăng trưởng của một đô thị từ thế kỷ XVIII đến nay. Tuy nhiên, việc quy hoạch và thiết kế xây dựng ở thành phố này chưa quan tâm nhiều đến việc bảo tồn những mô hình di tích, di sản. Nhiều khu công trình di sản quan trọng, có giá trị lịch sử đã không còn nguyên vẹn, hư hỏng, hoặc bị phá bỏ. Nghe nội dung chi tiết cụ thể tại đây : Di tích lò gốm cổ Hưng Lợi. Ảnh: quan8.hochiminhcity.gov.vn TP. Hồ Chí Minh có 185 di tích lịch sử văn hoá được xếp hạng cấp vương quốc, trong đó có 2 di tích khảo cổ, gồm có di tích mộ chum Giồng Cá Vồ ( huyện Cần Giờ ) và lò gốm Hưng Lợi ( Q. 8 ). Trải dài hơn 1 thế kỷ, lò gốm Hưng Lợi rộng hàng ngàn mét vuông – di tích còn lại của xóm lò gốm thuộc khu vực Chợ Lớn nay đã là “ phế tích ”, chỉ còn lại nền móng và những mảnh gốm cách mặt đất khoảng chừng 1 m. Đất di tích cổ sau nhiều năm bị người dân lấn chiếm, cỏ mọc hoang tàn. Là người chủ trì khai thác lò gốm năm 1997 – 1998, tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Phó Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Nước Ta, Tổng Thư ký Hội sử học TP. Hồ Chí Minh cho rằng, đó là một “ thất bại ” của trong việc quản trị di sản, khi chưa có sự thống nhất giữa Luật di sản và Luật đất đai. ” Chúng ta có rất nhiều mạng lưới hệ thống luật tương quan đến luật di sản là luật kiến thiết xây dựng, luật đô thị, luật đất đai, nhưng lại không có sự đồng nhất với nhau. Chỉ trong vòng 10 năm thôi, vận tốc tăng trưởng quá nóng, quá nhanh, nên chính quyền sở tại địa phương cũng không rõ ràng về luật để giải quyết và xử lý “. Xưởng Ba Son là nơi đóng tàu lâu đời nhất Sài Gòn và là công trường thủ công lớn nhất của Sài Gòn xưa. Ảnh: Pháp luật TPHCM TP. Hồ Chí Minh – Hồ Chí Minh được chia làm ba khu vực. Khu vực 1 là khu vực TT TP gồm có Q. 1, Q. 3, Q. 6. Khu vực này có những di sản đô thị, tức là những di sản từ thế kỷ XVIII đến ngày này. Khu vực thứ 2 là huyện Cần Giờ với mạng lưới hệ thống di tích khảo cổ học quan trọng với niên đại khoảng chừng 2.500 – 2000 năm. Khu vực 3 là khu vực đồi Gò Cao của lưu vực sông Đồng Nai ngày này, tập trung chuyên sâu vào thành phố Quận Thủ Đức gọi là văn hoá Đồng Nai, tương tự với văn hoá Sa Huỳnh, hay văn hoá Đông Sơn. Di sản đô thị gồm có những di tích khảo cổ học, hình thái và cấu trúc đô thị, gồm có cảnh sắc tự nhiên và cảnh sắc nhân văn, những khu công trình kiến trúc tiêu biểu vượt trội, những mô hình văn hoá phi vật thể. Nhà điều tra và nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến, tác giả cuốn sách “ Hồ Chí Minh không phải ngày trong ngày hôm qua ” và “ Hồ Chí Minh hai đầu thế kỷ ” – một người dành nhiều cảm hứng về Hồ Chí Minh, thấm đượm tình yêu với TP HCM san sẻ : ” Chỉ mới kể đến di sản vật thể thôi, thì tất cả chúng ta thấy còn, nhưng trong vòng 10 năm trở lại đây, còn đó, mà mất đó … Một con người, hay một đô thị không thể nào chỉ có cái mới. Bản thân sự tăng trưởng, cái mới đó đã có gen, tế bào, những yếu tố của quá khứ, là cái hay, đẹp được tinh lọc. Chúng ta có một Thành Phố Hà Nội văn minh, một Hồ Chí Minh tân tiến, nếu không có cái cũ thì sẽ không có cái hồn cốt của Thành Phố Hà Nội hay Hồ Chí Minh … ” Phải chứng minh và khẳng định, TT cũ của TP HCM phải là Quận 1, là chợ Bến Thành, là Uỷ ban Nhân dân Thành phố … Thương xá Tax từng là hình tượng của Hồ Chí Minh phồn hoa một thời. Trải qua thăng trầm, khu thương mại sầm uất ngày nào đã bị ngừng hoạt động. Công viên Chi Lăng, Nhà đèn Chợ Quán, cầu sắt trong Thảo Cầm Viên hay trại Davis trong trường bay Tân Sơn Nhất … – Đó là những khu công trình di sản đã biến mất cùng với quá khứ khi TP HCM thay áo mới. Nghiên cứu sinh chuyên ngành Lịch sử quy hoạch đô thị Thế Anh cho rằng, cần phân biệt những khái niệm “ Di sản ”, “ Thực thể có giá trị di sản ”, hay là “ Thực thể cũ ” thì mới quyết định hành động nên giữ lại di sản nào. Anh đặt ra giả định :

“Nếu như di sản bắt buộc phải chết đi, phương án cho nó là gì, chúng ta có thể tạo ra được di sản hay không. Chúng ta xây dựng cái mới để tạo thành di sản cho tương lai. Nguy hiểm nhất của yếu tố bảo tồn di sản là yếu tố toàn cầu hoá. Vì chúng ta đang xây nhiều cái giống với thế giới và mất đi sự sáng tạo của dân tộc”.

Sự biến mất của hàng loạt kiến trúc di sản và hàng trăm biệt thự nghỉ dưỡng cổ đã để lại nhiều sự hụt hẫng, đau xót cho những chuyên viên bảo tồn và người dân. Tuy nhiên, theo tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, việc kiểm kê, xem xét để giữ lại hay kiến thiết di sản cũng cần xem xét đến 4 tác nhân tác động ảnh hưởng, đó chính là chính quyền sở tại, hội đồng, những nhà nghiên cứu và đặc biệt quan trọng là những nhà đầu tư vào di sản. ” Cái nào có giá trị di sản thì giữ lại, nếu không có giá trị tích luỹ, thì kiến trúc sư cũng hoàn toàn có thể trên cơ sở đó để phát minh sáng tạo những khu công trình cho đời nay và đời sau công nhận đó là di sản của thế kỷ 21 này. Bởi vì cạnh bên đó còn có sự tăng trưởng. Tôi chắc như đinh là chuyện bảo tồn và tăng trưởng 1 số ít trường hợp phải “ thoả hiệp ” với nhau “. Nhà thờ Đức Bà. Ảnh: Lao động Cho đến nay, những tuyệt tác kiến trúc mang tính di sản tại TP HCM như nhà thời thánh Đức Bà, Bưu điện TT, chợ Bến Thành, Ủy Ban Nhân Dân TP. Hồ Chí Minh … vẫn còn nguyên giá trị về kiến trúc, mỹ thuật, lịch sử, văn hoá. Trước những “ tượng đài ” đã in sâu vào đời sống người dân thì việc kiến thiết nên những di sản mới là điều không hề thuận tiện. PGS.TS Đinh Hồng Hải, giảng viên Khoa Nhân học – Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học vương quốc TP. Hà Nội, người từng có nhiều bài viết, khu công trình điều tra và nghiên cứu về biểu tượng văn hóa của Nước Ta cho rằng : ” Cái mà tất cả chúng ta cần bảo vệ là giá trị lịch sử – văn hoá. Có một từ khoá thế này, đó là “ giá trị ngày càng tăng của di sản ”. Di sản càng để càng có giá. Chính vì vậy không hề có chuyện ta xây một khu công trình giống hệt như khu công trình cổ mà ta nói là giá trị ngang nhau. Cái 1 tuổi và cái 1.000 tuổi khác nhau. Cái ta cần giữ là cái 1.000 tuổi, dù chỉ là một mảnh đĩa vỡ … ” Nhiều chuyên viên nhận định và đánh giá, câu truyện của TP HCM – TP Hồ Chí Minh không chỉ của riêng thành phố, mà còn là câu truyện chung của TP.HN, của Thừa Thiên – Huế, … – những TP di sản. Đã đến lúc, cần đặt ra yếu tố phải có một cỗ máy thống nhất trong quản trị và bảo tồn di sản. Chợ Bến Thành công trình kiến trúc Sài Gòn xưa. Trong hiện tại, nếu giới trẻ không biết về những dấu tích thăng trầm, những yếu tố văn hoá sâu lắng đằng sau những giá trị di sản vĩnh cửu theo thời hạn, thì đó là một mất mát lớn. Tuy nhiên, nếu không có giá trị sử dụng, di sản chỉ là di vật hoặc kỷ vật, mang giá trị lịch sử của di tích, mà khó phát huy những giá trị về văn hóa.

Bởi vậy, trong tổng thể phát triển kinh tế xã hội cần lưu ý đến các di sản, bởi đó là hồn cốt của một của một đô thị như Sài Gòn. Góc nhìn của VOV Giao thông: Cuộc “thoả hiệp” với sự phát triển”.

TP HCM – TP Hồ Chí Minh có lịch sử hình thành và tăng trưởng hơn 300 năm. Thành phố là nơi lưu giữ nhiều di tích, di sản có giá trị văn hóa lớn. Nơi đây là sự hòa quyện giữa văn hóa dân tộc bản địa truyền thống cuội nguồn và văn hóa phương Tây tân tiến. Các di tích này cũng bộc lộ sự giao thoa của những nền văn hóa của những tộc người là Kinh – Hoa-Khmer – Chăm. Các tôn giáo, tín ngưỡng cũng theo đó xen kẽ, hiện hữu trong từng khu vực, quận huyện ; tạo nên sự rực rỡ về văn hóa của vùng đất phương Nam ở một đô thị năng động, bậc nhất như TP HCM – TP Hồ Chí Minh. Ngày nay, những di tích, di sản này đang góp thêm phần làm ra hồn cốt một Hồ Chí Minh năng động, phát minh sáng tạo nhưng cũng có nét cổ kính, thâm nghiêm, là điểm nhấn cho hành khách khi đến đây. Vấn đề lúc bấy giờ là thành phố phải làm gì và làm như thế nào để giữ được những di sản văn hóa này nhưng đồng thời giúp cho những khu công trình mang tính lịch sử đó không ngủ đông mà phát huy được giá trị, nhất là cho ngành du lịch. Nhiều năm qua, dù đã có Luật di sản, nhưng do công tác làm việc quản trị nhà nước ở nhiều nơi còn lỏng lẻo, thậm chí còn buông lỏng, nhiều di tích lịch sử có giá trị bị xâm hại, phá vỡ nhưng không có ai bị giải quyết và xử lý. Nhiều nơi vì tiềm năng tăng trưởng kinh tế tài chính có khu công trình giá trị cũng bị khai tử, điển hình như cảng Ba Son là một ví dụ cho sự mất mất này. Đó là chưa kể hàng trăm di tích hiện đang bị bỏ quên, không ai chăm sóc tôn tạo, chăm nom. Theo thời hạn đang xuống cấp trầm trọng trầm trọng. Nhiều nơi bị xâm lấn làm nơi mua và bán, hàng quán, bãi giữ xe ; trông lộn xộn, nhếch nhác. Ngành văn hóa, du lịch thành phố cũng có nhiều hội nghị, hội thảo chiến lược bàn về tôn tạo, giữ gìn và phát huy những khu công trình này nhưng rồi hành động hoạt động chẳng là bao. Các di tích nằm trong khu dân cư mỗi ngày một xuống cấp trầm trọng và bị xâm lăng nhiều hơn. Đã đến lúc chính quyền sở tại thành phố mà hai ngành chủ công là văn hóa và du lịch cùng cần với những Q., huyện khẩn trương có kế hoạch để bảo tổn hàng loạt những di sản đang có. Nhất là những khu công trình đang xuống cấp trầm trọng nghiêm trọng nếu không kịp thời tu sửa sẽ biến mất trong nay mai. Trên cơ sở đó cũng đáng giá hàng loạt số lượng, chất lượng những khu công trình để có giải pháp tương thích. Phải góp vốn đầu tư thích đáng vào những khu công trình mang tính hình tượng của TP HCM nhiều trăm năm. Các di sản này hoàn toàn có thể kể được những câu truyện hay, sinh động mỗi khi khách du lịch thăm quan. Đây cũng chính là giá trị kinh tế tài chính mà di sản mang lại.

Một vấn đề nữa là ở đô thị phát triển năng động bậc nhất cả nước như thành phố Hồ Chí Minh, nhiều di tích ở vị trí đất vàng, thậm chí là đất kim cương. Câu chuyện giữ gìn bảo tổn hay dỡ bỏ các di tích kém hiệu quả để phát triển luôn đặt ra, đòi hỏi phải hết sức khoa học và có tầm nhìn.

Tránh chỉ vì quyền lợi trước mắt mà sẵn sàng chuẩn bị sơ tán hay phế bỏ những di tích mang tính hồn cốt của đô thị nhưng cũng không quá cứng ngắc khư khư ôm giữ, khi di tích thực sự không mang lại hiệu suất cao. Ở đây trong từng thực trạng, từng khu công trình đơn cử cũng hoàn toàn có thể là có sự thỏa hiệp với sự tăng trưởng nhưng phải bảo vệ nghiên cứu và điều tra, nhìn nhận, đề xuất kiến nghị khoa học tráng lệ trước khi đưa ra quyết định hành động, hài hòa và hợp lý, hợp tình nhất. TP HCM – TP Hồ Chí Minh hay TP. Hà Nội và nhiều đô thị lớn của cả nước cũng đang trong quy trình quy đổi can đảm và mạnh mẽ. Giữ gìn và phát huy những giá trị di tích lịch sử, những di sản văn hóa của biết bao thế hệ người Việt đã dày công vun đắp là một việc làm thiết yếu. Thể hiện sự trân trọng tự hào về quá khứ, đồng thời cũng là điểm tựa để kiến thiết xây dựng những thành phố thực sự là văn hóa, văn minh ; tăng trưởng hòa giải, xứng danh là những thành phố đáng sống ở Nước Ta.

Source: https://evbn.org
Category: Địa Danh