Top #10 Dạy Tiếng Dân Tộc Thái Xem Nhiều Nhất, Mới Nhất 6/2022 # Top Trend | https://leading10.vn

TẠ VĂN THÔNGa

TẠ QUANG TÙNGb

( aViện Tử điển học và Bách khoa thư Nước Ta, bViện Ngôn ngữ học Nước Ta )

TÓM TẮT

Mục đích của bài viết này là chỉ ra những điểm chung và riêng trong trạng thái ngôn từ của những dân tộc ở Nước Ta thuộc nhóm ngôn từ Khơ-mú ( Khmuic ) gồm : Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng, Ơ Đu. Những điểm chung : Đây là những ngôn từ rất thân mật về cội nguồn, hiện giữ lại được trạng thái “ cổ ” của những ngôn từ đơn lập. Hiện tượng đa ngữ ( thông dụng là song ngữ ) phổ cập ở toàn bộ những dân tộc thiểu số nhóm Khơ-mú : Tiếng Việt – tiếng mẹ đẻ những dân tộc này – tiếng Thái, tiếng Lào … Tuy nhiên, hiện tượng kỳ lạ đa ngữ này lại thường là bất bình đẳng. Những điểm riêng không liên quan gì đến nhau : Dân tộc Kháng nói bằng 2 ngôn từ. Ngôn ngữ những dân tộc Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng có rủi ro tiềm ẩn thất truyền cao ; Ơ Đu đang có rủi ro tiềm ẩn mất trọn vẹn truyền thống văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn, trong đó có ngôn ngữ tộc người ( chuyển sang nói tiếng Thái hoặc Khơ-mú ). Có thể xem đây là một trường hợp nghiên cứu và điều tra về trạng thái ngôn từ những dân tộc thiểu số ở Nước Ta.

Từ khóa: Dân tộc thiểu số; Đa ngữ; Ngôn ngữ bị mai một; Nhóm ngôn ngữ Khơ-mú; Trạng thái ngôn ngữ.

ABSTRACT

The purpose of this scientific paper is to point out the similarities and differences in the language status of Kho-mu ethnic group in Vietnam including : Kho-mu, Xinh Mun, Khang, and O chúng tôi similarities : Thes e are languages that are very close in origin, maintaning the “ ancient ” status of isolating languages. Multilingualism ( bilingualism ) is common among all Kho-mu ethnic group : Vietnamese – the mother tongue of these ethnic groups – Thai language, Lao language … .. However, this phenomenon is often chúng tôi differences : The Khang speaks two languages. The languages of Kho-mu, Xinh Mun and Khang ethnic group are at high risk of being lost ; O Du is in danger of completely losing its traditional cultural identity, including ethnic language ( change into speaking Thai language or Kho-mu language ). This can be considered as a case study of the language status of ethnic minorities in Vietnam.

Keywords: Ethnic minorities; Multilingual; Endangered language; Kho-mu language group; Language status.

xx x

Mục đích của bài viết là chỉ ra những điểm chung và riêng không liên quan gì đến nhau trong trạng thái ngôn từ ở những dân tộc thuộc nhóm ngôn từ Khơ-mú ( Khmuic – xin gọi tắt : “ Các ngôn từ nhóm Khơ-mú ” và “ những dân tộc nhóm Khơ-mú ” ), thuộc nhánh Môn – Khmer Bắc, chi Môn – Khmer, ngữ hệ Nam Á ( Austroasiatic ) : Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng, Ơ Đu. Từ đó hướng tới giải pháp tích cực hơn so với ngôn từ của những dân tộc này trong điều kiện kèm theo lúc bấy giờ ở Nước Ta.

Trong chuyên khảo của Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình, Nguyễn Văn Huy, Thanh Thiên ( 1972 ), những dân tộc Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng ( cùng Mảng, La Ha ) đã được ra mắt dưới tên gọi chung : “ Các dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Nước Ta ”. Các dân tộc Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng, Ơ Đu được nhắc đến trong sách : Viện Dân tộc học ( 1978 ), “ Các dân tộc ít người ở Nước Ta ( Khu vực phía Bắc ) ”. Sau đó có những sách khảo cứu về nhiều mặt trong đời sống văn hóa truyền thống những dân tộc này : Khổng Diễn ( Chủ biên, 1999 ), “ Dân tộc Khơ-mú ở Nước Ta ” ; Trần Bình ( 1999 ), “ Dân tộc Xinh Mun ở Nước Ta ” ; Phạm Quang Hoan và Đặng Thị Hoa ( 2011 ), “ Người Kháng ở Nước Ta ” … Dân tộc Ơ Đu ít được nhắc đến, hoàn toàn có thể vì số dân quá ít ( xấp xỉ 400, tối thiểu trong số những dân tộc ở Nước Ta ).

Theo những tài liệu dân tộc học, nhóm Khơ-mú gồm 13 ngôn từ, đa phần ở Lào, Vương Quốc của nụ cười và Nước Ta. Tiếng Khơ-mú đã được biết đến từ thế kỉ 19 ( từ vựng Khơ-mú được ghi trong tài liệu của Garnier ( 1873 ) thuật lại cuộc thám hiểm Đông Dương của ông ). Theo quan điểm của A. G. Haudricourt ( 1953, 1954 ), nghiên cứu và điều tra nhóm Khơ-mú hoàn toàn có thể giúp làm rõ lịch sử dân tộc tiếng Việt. Từ những năm 1970, khoanh vùng phạm vi điều tra và nghiên cứu về những ngôn từ này được lan rộng ra, về tiếng Xinh Mun, tiếng Tày Hạt ( Ơ Đu ) … Gần đây, có những khu công trình về tiếng Khơ-mú ở Thái ( Suwilai Premsrirat, 1993, 2001 ). Ở Nước Ta, tác giả Tạ Quang Tùng ( 2013, năm trước ) có những khu công trình “ Đặc điểm từ âm vị học tiếng Khơ-mú ( trên cơ sở nghiên cứu và phân tích bằng máy tính ) ” và “ Đặc điểm tiếng Khơ-mú ở Tây Bắc Nước Ta ”. Tiếng Xinh Mun ( Kxinh Mul ) được những nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô ( AH CCCP ) và Ủy ban Khoa học Xã hội Nước Ta ( KOH CPB ) tập trung chuyên sâu điều tra và nghiên cứu từ năm 1979 trong một chương trình điền dã. Công trình “ Tiếng Kxing Mul ” ( tư liệu điền dã Xô – Việt năm 1979 ) bằng tiếng Nga được xuất bản tại Matxcơva năm 1990. Ở Lào, tiếng Xinh Mun cũng được đề cập đến trong những khu công trình của Macey, Proschan. Tiếng Kháng đã được những học giả quốc tế chăm sóc từ những năm 70 của thế kỉ XX, nhằm mục đích xác lập cây phả hệ những ngôn từ châu Á, với những tác giả David Thomas và Robert K Headley ( 1970 ) ; Gerard Diffloth ( 1986 ) ; Dao Jie ( 2007 ) ; Chazée ( 1999 ) ; Paul Sidwell ( năm ngoái ) ; Naomitsu Mikami ( 2003 ) ; Jerold A. Edmondson ( 2010 ) ; Nguyễn Hữu Hoành ( 2007, 2009 ) ; Tạ Quang Tùng ( năm trước, 2022, 2022 a, 2022 b, 2022, 2022 a, 2022 b ) … Tiếng Ơ Đu đã được miêu tả sơ lược trong cuốn : “ Ngôn ngữ những dân tộc ở Nước Ta ” ( Thông và Tùng, 2022, tr. 621 – 623 ) ; “ Tiếng Tày Hạt ( Ơ Đu ) ” ( Vạn, 1983 ).

Bài viết sử dụng những chiêu thức : Miêu tả, từ nghiên cứu và phân tích những sự kiện đơn cử nhằm mục đích tổng hợp thành quy luật chung về trạng thái ngôn từ trong thực trạng Nước Ta. Tư liệu dùng trong bài viết là những quan sát về ngôn từ và đời sống ngôn từ ( qua điền dã và qua sách vở trong nước và quốc tế ) về ngôn từ những dân tộc nhóm Khơ-mú ở những tỉnh Sơn La, Lai Châu, Điện Biên và Nghệ An.

Khơ-mú là tên chính thức của một dân tộc thiểu số ở Nước Ta. Trong những tài liệu khác nhau và trong tiếp xúc xã hội, tên dân tộc này còn được đọc và ghi : Khơ-mú, Khơmu, Khmu, Kammu, Khamou … Dân số gồm 72.929 người ( thống kê năm 2009 ). Cư trú ở những tỉnh : Nghệ An ( huyện Tương Dương, Kỳ Sơn ) ; Sơn La ( Thuận Châu, Sông Mã, Mai Sơn, Mộc Châu, Mường La ) ; Điện Biên ( Thành phố Điện Biên, Tuần Giáo ) ; Yên Bái ( Văn Chấn ) … Ở Nước Ta, người Khơ-mú tự gọi mình là Cơhmụ, Cơmụ hay Cơmmụ, Căm mụ ( trong tiếng Khơ-mú nghĩa là “ người ” ). Ngoài tên gọi chính thức ( Khơ-mú ), trước kia người Khơ-mú còn được gọi gộp chung ( với Xinh Mun, La Ha, Kháng …. ) là Xá : Người Thái gọi họ là Xá Cẩu ; người La Ha gọi họ là Khá Klẩu ; người Mông gọi họ là Mãng Cẩu. Họ cũng còn được gọi là Mứn Xen, Pu Thênh, Tềnh, Tày Hạy … – những tên lúc bấy giờ rất ít dùng hoặc không dùng nữa. Người Khơ-mú cư trú tại nhiều nước, đa phần ở khu vực châu Á ( Lào, xứ sở của những nụ cười thân thiện, Trung Quốc, Nước Ta … ), đông nhất là ở Lào ( khoảng chừng xấp xỉ 550 ngàn người ). Ở Lào, họ tập trung chuyên sâu hầu hết trong những tỉnh Luang Prabang và Xiêng Khoảng. Ngoài ra, họ còn sống ở những tỉnh như : Luang Nặm Thà, Uđomxay, Bokaep, Xayaburi, Phong Sa Lỳ, Hủa Phan … Ở Lào, họ được xếp vào khối chung là Lào Thênh ( người Lào ở trên cao ). Tại Đất nước xinh đẹp Thái Lan, phần nhiều người Khơ-mú sống tập trung chuyên sâu gần biên giới Lào – Xứ sở nụ cười Thái Lan, ở những tỉnh Nan và Chiềng Rai ở miền Bắc. Họ cũng cư trú ở những tỉnh Kancanaburi và Uthaithani. Tại Trung Quốc, người Khơ-mú sống rải rác ở Sip Song Pan Na, Yunnan. Còn tại Hoa Kỳ, người Khơ-mú sinh sống tại bang California. Ở Nước Ta, trong vùng người Khơ-mú sinh sống, còn có những dân tộc : Kinh, Thái, Xinh Mun, Mông, Mường, Kháng, La Ha … Xinh Mun là tên chính thức của một dân tộc thiểu số ở Nước Ta. Trong những tài liệu khác nhau và trong tiếp xúc xã hội, tên dân tộc này còn được đọc và ghi : Xinh mun, Xinh Mul, Xinh-mun, Kxinh mul … Dân số : 23. 278 người ( 2009 ). Cư trú ở những tỉnh : Sơn La ( những huyện Yên Châu, Sông Mã, Mai Sơn, Mộc Châu ), Điện Biên ( huyện Điện Biên Đông ). Người Xinh Mun đông nhất là ở Yên Châu và Sông Mã ( Sơn La ). Ở Nước Ta, người Xinh Mun tự gọi mình là Kơxinh mul ( tiếng Xinh Mun nghĩa là : “ người – núi ”, được hiểu là “ người ở núi ”, “ người trên núi ” ). Các tên gọi khác chỉ những nhóm địa phương : Xinh Mun Dạ hoặc Puộc Dạ ( gọi những người Xinh Mun cư trú truyền kiếp ở bản Nà Dạ – xã Chiềng On, huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La ) ; Xinh Mun Nghẹt hoặc Puộc Nghẹt ( vốn ở bản Nà Nghẹt thuộc tỉnh Hủa Phăn – Lào ). Có tác giả đề xuất thêm một nhóm nữa, gọi là Xinh Mun Đông, chỉ những người Xinh Mun hiện cư trú ở địa phương có tên là Pá Đông – huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La. Hai nhóm địa phương Xinh Mun là Xinh Mun Dạ và Xinh Mun Nghẹt có một số ít điểm độc lạ về văn hóa truyền thống và trình độ tăng trưởng kinh tế tài chính, xã hội. Nhóm Xinh Mun Dạ ở vùng thấp, gần đường giao thông vận tải hơn, liên tục tiếp xúc với người Thái, nên đã tiếp thu nhiều nét văn hóa truyền thống Thái hơn. Nhóm Xinh Mun Nghẹt chuyển cư từ Lào sang cách đây không lâu. Sang Nước Ta, họ cư trú thành một dải từ xã Chiềng Hắc ( huyện Mộc Châu ) qua Tú Nang, Long Phiêng, Chiềng Hặc ( Yên Châu ), Phiêng Pằn ( Mai Sơn ) của tỉnh Sơn La. Ngoài tên gọi chính thức, trước kia người Xinh Mun còn được những dân tộc khác gọi gộp chung ( cùng với người Khơ-mú, La Ha, Kháng …. ) là Xá. Ngoài Nước Ta, người Xinh Mun còn cư trú ở Xiêng Khoảng và Hủa Phăn của nước Lào. Xưa kia, người Xinh Mun sống quây quần thành từng bản ( gọi là kol ) riêng không liên quan gì đến nhau, nhưng lúc bấy giờ đã sống xen kẽ với người những dân tộc khác, hầu hết là với người Kinh và người Thái. Hiện nay, ở vùng người Xinh Mun sinh sống, còn có những dân tộc : Kinh, Thái, Khơ-mú, Mông, Mường, Kháng, La Ha … Kháng là tên chính thức của một dân tộc thiểu số ở Nước Ta. Trong những tài liệu khác nhau và trong tiếp xúc xã hội, tên dân tộc này còn được đọc và ghi : Mơ Kháng, Ma Kháng, Bủ Háng, Xá Kháng … Dân số : 13.840 người ( 2009 ). Các địa phương có đông người Kháng cư trú : huyện Thuận Châu, Quỳnh Nhai, Mường La ( tỉnh Sơn La ) ; Mường Lay, Mường Tè, Tuần Giáo ( tỉnh Điện Biên ) ; Phong Thổ ( tỉnh Lai Châu ). Ở những địa phương khác nhau người Kháng còn tự gọi và được những dân tộc khác gọi bằng nhiều hình thức khác nhau : Người Kháng ở Chiềng Bôm, Thuận Châu ( tỉnh Sơn La ) tự gọi là Kháng Huộc ( Kháng Trắng ) ; ở vùng Chiềng Xôm, Thuận Châu ( tỉnh Sơn La ) tự gọi là Ma Kháng Hốc, Ma Kháng Ái ( người Kháng ở bản Hốc, bản Ái ) ; ở vùng Mường Giôn, Quỳnh Nhai ( tỉnh Sơn La ) tự gọi là Ma Háng Béng, Ma Háng Cọi ( người Kháng ở bản Béng, bản Cọi ) cũng ở huyện Quỳnh Nhai nhưng vùng Chiềng Ơn lại tự gọi là Bạ Háng ; ven sông Đà vùng Thuận Châu, Mường La, ven suối Nậm Mu thuộc Than Uyên ( tỉnh Lai Châu ) tự gọi là Bủ Háng Cuông ; ở bản Bo, Tam Đường ( tỉnh Lai Châu ) tự gọi là Bộ Háng ; ở Quảng Lâm, Mường Toong, Mường Tè ( tỉnh Điện Biên ) tự gọi là Brển. Người Kháng sống xen kẽ với những dân tộc khác : Thái, Khơ-mú, Xinh Mun. Người Kháng chịu tác động ảnh hưởng nhiều từ những dân tộc khác, đặc biệt quan trọng từ người Thái. Ơ Đu là tên chính thức của một dân tộc thiểu số ở Nước Ta. Trong những tài liệu khác nhau và trong tiếp xúc xã hội, tên dân tộc này còn được đọc và ghi : I Đuh, Tày Phong, Tày Phọng, Tày Hạt … Dân số : 376 người ( 2009 ). Với dân số lúc bấy giờ, đây là hội đồng được coi là “ dân tộc thiểu số rất ít người ”, thậm chí ít người nhất ở Nước Ta. Cư trú đa phần ở tỉnh Nghệ An ( huyện Tương Dương ), xen kẽ với người Khơ-mú và Thái. Người Ơ Đu còn sống tại tỉnh Xiêng Khoảng của Lào. Ở Lào, họ được xếp vào khối hội đồng được gọi chung là Lào Thênh ( nghĩa là “ người Lào ở trên cao ” ). Phần lớn những bản của người Ơ Đu ở những vùng núi rừng xa xôi, khó khăn vất vả về kinh tế tài chính, văn hóa truyền thống và giáo dục. Ở nhiều nơi, họ sinh sống bên cạnh người Lào và người Mông. Cho đến nay, việc xác lập nguồn gốc lịch sử dân tộc của người Ơ Đu ở Nước Ta mới chỉ dừng lại ở sự đoán định. Sau Cách mạng Tháng Tám, người Ơ Đu quy tụ về sinh sống ở bản Xốp Pột, Kim Hòa, xã Kim Đa, một vài hộ sinh sống rải rác ở bản Tạ Xiêng, xã Kim Tiến, bản Xiêng Hương, xã Xá Lượng ( huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An ). Tuy nhiên, ở thời gian đó hầu hết người Ơ Đu không nhớ được những phong tục tập quán của mình.

     4.2.1. Đặc điểm ngôn ngữ của dân tộc Khơ-mú

Tiếng Khơ-mú là ngôn ngữ tộc người của dân tộc Khơ-mú. Theo những tài liệu tìm hiểu thêm, ngôn từ Khơ-mú ở Lào có nhiều tiếng địa phương khác nhau : Khơ-mú Yoan, ở khu vực Luang Nặm Thà ; Khơ-mú Luc, ở phía bắc của tỉnh U Đom Xay ; Khơ-mú Rook, ở khu vực TT của U Đom Xay ; Khơ-mú Khroang, ở phía đông của U Đom Xay ; Khơ-mú Koang, ở sát lưu vực những sông Mê Công, Rook và Uu … Người Khơ-mú gọi “ tiếng, lời nói ” là khoăm hoặc quăm / quắm ( từ mượn tiếng Thái ). Như vậy, “ tiếng Khơ-mú ” gọi theo ngôn từ của dân tộc này là khoăm Kơhmụ ( nghĩa là : “ tiếng – người ” = tiếng Khơ-mú ). “ Chữ ” trong tiếng Khơ-mú gọi là xư hoặc chư. Để chỉ động tác “ nói ”, trong tiếng Khơ-mú có từ là may hoặc lau ; “ viết ” là tem … Tiếng Khơ-mú là một ngôn từ thuộc mô hình đơn lập, tiểu loại hình “ cổ ”, cận âm tiết tính ( quasi-syllabic ). Từ âm vị học ( phonological word ) tiếng Khơ-mú hoàn toàn có thể có hình thức đơn tiết hoặc song tiết. Trong tiếng Khơ-mú, ranh giới giữa từ âm vị học và âm tiết hoàn toàn có thể không trùng nhau. Bên cạnh những từ có hình thức đơn tiết, còn thường gặp những từ có hình thức song tiết ( gồm một tiền âm tiết và một âm tiết chính – âm tiết mang trọng âm ; còn gọi là “ một âm tiết rưỡi ” ). Trong từ vựng tiếng Khơ-mú ở Nước Ta, hoàn toàn có thể thấy nhiều lớp từ ngữ chồng lên nhau : lớp gốc Nam Á, lớp mượn Tày – Thái và lớp mượn Việt. Đồng thời, trong tiếng Khơ-mú hiện có không ít những cấu trúc từ vựng – ngữ pháp mô phỏng theo tiếng Việt. Một số trường hợp trong những cấu trúc này có những yếu tố vay mượn tiếng Việt hoặc tiếng Thái, tích hợp với yếu tố Khơ-mú. Trong đó, có những từ Việt, Thái và Khơ-mú cùng sống sót, tạo nên những cặp đồng nghĩa tương quan gốc Thái / Việt / Khơ-mú. Theo những tài liệu hiện có, tiếng Khơ-mú hoàn toàn có thể được phân biệt thành hai phương ngữ chính : “ Khơ-mú Đông ” và “ Khơ-mú Tây ”. Khơ-mú Đông được phân bổ ở những tỉnh Phong Sa Lỳ, Luang Prabang, Hủa Phan và Chiềng Khuang của Lào ; những tỉnh Nghệ An, Sơn La, Điện Biên, Yên Bái, Thanh Hóa của Nước Ta ; tỉnh Sip Song Pan Na của Trung Quốc. Khơ-mú Tây được phân bổ ở những tỉnh Luang Nặm Thà, U Đom Xay, Bokaep của Lào ; ở những tỉnh Nan và Chiềng Rai ở phía Bắc Thái Lan ; vài làng ở Sip Song Pan Na của Trung Quốc. Sự độc lạ giữa hai phương ngữ nói trên đa phần về mặt từ vựng và ngữ âm. Trong tiếng Khơ-mú Tây có sự phân biệt âm vực ( register ) trong từ âm vị học, hoàn toàn có thể coi là những tín hiệu manh nha của trái chiều thanh điệu : “ cao ” ( high ) và “ thấp ” ( low ). Tiếng Khơ-mú Nước Ta ở những địa phương khác nhau có một số ít độc lạ, nhưng về cơ bản là thống nhất. Người Khơ-mú ở Nước Ta chưa có chữ viết. Theo một số ít tài liệu, ở Lào tiếng Khơ-mú được ghi bằng chữ dạng Sanscrit. Chữ này không phổ cập ở Nước Ta. Trạng thái ngôn từ thông dụng ở vùng người Khơ-mú Nước Ta lúc bấy giờ là đa ngữ Khơ-mú – Việt – Thái. Ở một số ít nơi, người Khơ-mú còn biết tiếng Lào, Mông. Tiếng Khơ-mú hiện hầu hết sử dụng trong mái ấm gia đình, làng bản …, trong nội bộ của dân tộc Khơ-mú, chỉ được dùng trong một số ít thực trạng tiếp xúc nhất định ở dạng khẩu ngữ ( không ở dạng ngôn từ thành văn ). Tiếng Khơ-mú hiện được truyền lại cho thế hệ sau chỉ bằng cách truyền miệng. Rất ít điều tra và nghiên cứu về tiếng Khơ-mú.

     4.2.2. Đặc điểm ngôn ngữ của dân tộc Xinh Mun

Tiếng Xinh Mun là ngôn ngữ tộc người của dân tộc Xinh Mun. Người Xinh Mun gọi “ tiếng, lời nói ” là khoăm hoặc quăm ( từ mượn tiếng Thái ). Như vậy, “ tiếng Xinh mun ” gọi theo ngôn từ của dân tộc này là khoăm Kơxinh mul ( nghĩa là : “ tiếng – người – núi ” = tiếng Xinh mun ). Tiếng Xinh Mun là một ngôn từ thuộc mô hình đơn lập, tiểu loại hình “ cổ ”, cận âm tiết tính ( quasi-syllabic ). Từ âm vị học ( phonological word ) tiếng Xinh Mun hoàn toàn có thể có hình thức đơn tiết hoặc song tiết. Trong tiếng Xinh Mun, ranh giới giữa từ âm vị học và âm tiết hoàn toàn có thể không trùng nhau. Bên cạnh những từ có hình thức đơn tiết, còn thường gặp những từ có hình thức song tiết ( gồm một tiền âm tiết và một âm tiết chính – âm tiết mang trọng âm ; còn gọi là “ một âm tiết rưỡi ” ). Tiếng Xinh Mun không có thanh điệu. Trong từ vựng tiếng Xinh mun, hoàn toàn có thể thấy nhiều lớp từ chồng lên nhau : lớp gốc Nam Á, lớp mượn Tày – Thái và lớp mượn Việt. Theo cảm thức bản ngữ, tiếng Xinh Mun ở Nước Ta thuộc những nhóm Xinh Mun Nghẹt và Xinh Mun Dạ có một số ít độc lạ, đặc biệt quan trọng về mặt ngữ âm ( “ giọng nói ” ). Tiếng Xinh Mun Dạ có rất nhiều từ ngữ vay mượn của tiếng Thái và tiếng Việt. Tiếng Xinh Mun Nghẹt ít người nói, nhưng hiện còn bảo tồn được sắc thái giọng nói Xinh Mun tốt hơn : Phần đầu của những từ Xinh Mun Nghẹt còn giữ được nhiều tiền âm tiết và tổng hợp phụ âm ; Tiếng nói nhóm này có nhiều từ ngữ chung với Khơ-mú … Người Xinh Mun ở Nước Ta chưa có chữ viết. Trạng thái đa ngữ phổ cập ở vùng người Xinh Mun lúc bấy giờ là tam ngữ Xinh Mun – Việt – Thái. Ở một số ít nơi, người Xinh Mun còn biết tiếng Mông, Tày. Tiếng Xinh Mun hiện đa phần sử dụng trong mái ấm gia đình, làng bản …, trong nội bộ của dân tộc Xinh Mun, trong 1 số ít thực trạng tiếp xúc nhất định ở dạng khẩu ngữ ( không ở dạng ngôn từ thành văn ). Tiếng được dùng thông dụng trong hoạt động và sinh hoạt hàng ngày ở mái ấm gia đình người Xinh Mun, thậm chí còn cả trong cúng bái, hát hò, cưới xin, hội hè … Điều này hoàn toàn có thể còn có lí do là lúc bấy giờ thực trạng hôn nhân gia đình hỗn hợp Xinh Mun – Thái tương đối tăng trưởng. Đa số người Xinh Mun sử dụng được tiếng Việt nhưng vẫn ở trình độ thấp, hầu hết mới chỉ dừng lại ở nói năng trao đổi hàng ngày ( chưa có năng lực đảm nhiệm và tạo ra những văn bản viết ) và chỉ ở những tiếp xúc giản đơn. Rất ít điều tra và nghiên cứu về tiếng Xinh Mun. Ngôn ngữ này được truyền lại cho thế hệ sau chỉ bằng cách truyền miệng.

     4.2.3. Đặc điểm ngôn ngữ của dân tộc Kháng

Tiếng Kháng là ngôn ngữ tộc người của dân tộc Kháng. Những tác dụng xem xét từ góc nhìn địa lý ngôn ngữ học, lịch sử dân tộc tộc người, ý thức tự giác tộc người cũng giúp chứng minh và khẳng định : Dân tộc Kháng nói hai ngôn từ ( tạm quy ước gọi chung là “ tiếng Kháng ” ) : Tiếng Kháng khu vực Tuần Giáo, Thuận Châu, Mường La, Quỳnh Nhai ( tỉnh Sơn La ) ; tiếng Kháng ở Quảng Lâm ( tỉnh Điện Biên ). Ngôn ngữ Kháng khu vực Tuần Giáo, Thuận Châu, Mường La, Quỳnh Nhai lại hoàn toàn có thể được phân ra 2 tiếng địa phương : Tiếng Kháng vùng Tuần Giáo ( tỉnh Điện Biên ) và Thuận Châu ( tỉnh Sơn La ) phân bổ ở hữu ngạn sông Đà ; tiếng Kháng Mường La, Quỳnh Nhai ( tỉnh Sơn La ) ở tả ngạn sông Đà. Các ngôn từ dân tộc Kháng thuộc mô hình đơn lập, tiểu loại hình “ trung ”. Nhìn chung, từ âm vị học tiếng Kháng phần nhiều có hình thức đơn tiết. Trong tiếng Kháng, ranh giới giữa từ âm vị học và âm tiết trùng nhau. Đây là những ngôn từ có thanh điệu : 4 – 6 thanh ( tùy những tiếng địa phương khác nhau ).

     Người Kháng chưa có chữ viết.

Trạng thái ngôn từ thông dụng ở vùng người Kháng Nước Ta lúc bấy giờ là đa ngữ Kháng – Việt – Thái. Ở vùng người Kháng, tiếng Việt và tiếng Thái trở thành những ngôn từ tiếp xúc chung của những dân tộc ở khoanh vùng phạm vi rộng, phong phú và mức độ thâm thúy. Do dân tộc Kháng có số dân ít lại sống phân tán, xen kẽ vào những làng bản đông đúc của dân tộc Thái ở vùng đất Tây Bắc Nước Ta nhiều thế kỉ nay, nên dân tộc Kháng đã chịu ảnh hưởng tác động của dân tộc Thái khá đậm nét về lời nói và phong tục. Người Kháng nói tiếng Thái khá thông thuộc. Trong tiếng Kháng, vốn từ chung với tiếng Thái khá lớn. Tiếng mẹ đẻ của người Kháng phần đông chỉ được sử dụng trong mái ấm gia đình, làng bản, ở những thế hệ lớn tuổi. Các thực trạng khác, hầu hết người Kháng dùng tiếng Việt và tiếng Thái.

     4.2.4. Đặc điểm ngôn ngữ của dân tộc Ơ Đu

Tiếng Ơ Đu là ngôn từ của dân tộc Ơ Đu. Tuy nhiên, có không ít người Ơ Đu đã nhận ngôn từ họ đang nói ( hầu hết là Thái, Khơ-mú ) là tiếng mẹ đẻ của họ. Cho đến nay, sự hiểu biết về tiếng Ơ Đu rất ít. Tiếng Ơ Đu gần như chưa được nghiên cứu và điều tra. Người Ơ Đu chưa có chữ viết. Những người già Ơ Đu chứng minh và khẳng định, người Ơ Đu đã từng có ngôn từ riêng, tiếng của họ nghe như tiếng của người Khơ-mú. Do số dân quá ít, sống xen kẽ với những dân tộc khác, lại hầu hết không có quan hệ với đồng tộc ở Lào, nên những thế hệ Ơ Đu còn lại giờ đây đã quên hết lời nói, thậm chí còn không còn nhớ cả phong tục tập quán. Một số rất ít người già còn nhớ được khoảng chừng xấp xỉ 100 từ ngữ. Trong những năm qua, huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An đã có 1 số ít nỗ lực trong việc Phục hồi lời nói của người Ơ Đu, mở một số ít lớp dạy học tiếng. Theo lời kể, khi đã về già người Ơ Đu mới cố học lấy vài từ tiếng mẹ đẻ bằng cách truyền miệng, với mục tiêu khi về quốc tế bên kia “ chào hỏi trò chuyện với ông bà tổ tiên ”. Ngôn ngữ này đã “ hầu hết chỉ còn trong ký ức ”. Trạng thái ngôn từ thông dụng ở vùng người Ơ Đu Nước Ta lúc bấy giờ là đa ngữ : Tiếng Việt – Khơ-mú – Thái … Người Ơ Đu sử dụng được tiếng Việt ở trình độ thấp. Hiện nay người láng giềng thân thiện nhất của Ơ Đu là Thái. Tiếng Thái đang có xu thế sửa chữa thay thế cho tiếng Ơ Đu.

     5.1.1. Những điểm chung

– Các ngôn từ nhóm Khơ-mú rất thân thiện nhau về cội nguồn và mô hình. Đây là những ngôn từ hiện còn giữ lại được trạng thái rất “ cổ ” của những ngôn từ đơn lập. Những “ mảnh ” này hoàn toàn có thể kể nhiều chuyện về quan hệ cội nguồn, mô hình, tiếp xúc của những ngôn từ, đặc biệt quan trọng là quan hệ với tiếng Việt và với những ngôn từ khác. Thậm chí cả về lịch sử dân tộc tộc người của chúng. – Hiện tượng đa ngữ ( thông dụng là song ngữ ) phổ cập ở tổng thể những dân tộc thiểu số nhóm Khơ-mú : Tiếng Việt – tiếng mẹ đẻ những dân tộc này – tiếng Thái, tiếng Lào. Khơ-mú … Tuy nhiên, hiện tượng kỳ lạ đa ngữ này lại thường là bất bình đẳng ( thế yếu thuộc về những dân tộc ít người hơn ), tạo nên những điều kiện kèm theo bất lợi cho những ngôn từ này. Hiện nay, ngôn ngữ tộc người của những dân tộc nhóm Khơ-mú đang đứng trước rủi ro tiềm ẩn bị giảm thiểu những tính năng xã hội, chỉ được dùng trong một số ít thực trạng tiếp xúc nhất định ở mái ấm gia đình và làng xóm, không có chữ viết, chỉ được sử dụng và lưu truyền ở dạng khẩu ngữ ( không có văn bản bằng chữ viết … ), rất nghèo nàn về từ vựng và những cấu trúc ngữ pháp, kém sức biểu cảm do bị trộn lẫn và ít được sử dụng. Thực tế đang đặt ra nhu yếu rất cấp bách phải bảo tồn và tăng trưởng vốn văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn, trong đó có ngôn từ của dân tộc này.

     5.1.2. Những điểm riêng biệt

– Ở Nước Ta đã gặp những khó khăn vất vả trong xác lập thành phần dân tộc, khi một hội đồng : Sử dụng hai hay hơn hai ngôn từ. Có hiện tượng kỳ lạ sửa chữa thay thế ngôn từ : Dùng ngôn từ khác chứ không dùng tiếng mẹ đẻ, thậm chí còn coi ngôn từ khác là tiếng mẹ đẻ của mình. Dân tộc Kháng nói bằng 2 ngôn từ. Dân tộc Ơ Đu đa phần nói bằng ngôn từ của dân tộc khác. – Hiện nay, rủi ro tiềm ẩn thất truyền ngôn từ xảy ra ở những dân tộc như Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng, Ơ Đu. Sự thất truyền này có những biểu lộ không như nhau. Khơ-mú, Xinh Mun, Kháng là những dân tộc có rủi ro tiềm ẩn rất cao ; Ơ Đu là một dân tộc đang có rủi ro tiềm ẩn mất trọn vẹn truyền thống văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn.

– Cho đến nay, theo quan điểm của hầu hết những nhà khoa học, trong thực trạng đơn cử ở Nước Ta, những tiêu chuẩn để một hội đồng được gọi là “ dân tộc ” ( Ethnic ) như sau : Thống nhất chung về văn hoá vật chất và niềm tin ; thống nhất chung về ngôn từ ; thống nhất chung về ý thức tộc người và tên gọi ( cùng nhận một tộc danh ). Các tiêu chuẩn trên lúc bấy giờ cần được vận dụng uyển chuyển ở Nước Ta. Đối với những dân tộc thuộc nhóm Khơ-mú ở Nước Ta, trước mắt cần đặt lên trên hết là tiêu chuẩn “ thống nhất chung về ý thức tộc người và tên gọi ( cùng nhận một tộc danh ) ”. – Bảo tồn và tăng trưởng những ngôn từ của những dân tộc thuộc nhóm Khơ-mú để làm gì ? Thực tế thì so với toàn bộ những dân tộc, ngôn từ không chỉ là một thành tố cơ bản của văn hoá, một biểu lộ của những giá trị nhân văn, mà còn là phương tiện đi lại để hình thành, phản ánh và lưu truyền những hình thái văn hóa truyền thống khác ( văn nghệ truyền thống lịch sử ; những kinh nghiệm tay nghề sống, thế giới quan và nhân sinh quan ; tình cảm thái độ … ), mạng lưới hệ thống tri thức địa phương quan trọng nhất trong đời sống văn hoá niềm tin của một dân tộc. Bảo tồn và tăng trưởng những ngôn từ của những dân tộc thuộc nhóm Khơ-mú góp thêm phần bảo tồn và tăng trưởng sự phong phú văn hóa truyền thống trong vương quốc đa dân tộc Nước Ta, qua việc bảo tồn và tăng trưởng những nét truyền thống văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn của mỗi dân tộc thiểu số, trong đó có tiếng mẹ đẻ của dân tộc này. – Phải làm gì để bảo tồn và tăng trưởng ngôn từ của những dân tộc thuộc nhóm Khơ-mú ? Cần xác lập phương hướng kế hoạch hóa và có chủ trương riêng không liên quan gì đến nhau so với những ngôn từ của những dân tộc có rủi ro tiềm ẩn bị thất truyền ngôn từ rất cao. Ngôn ngữ của những dân tộc thuộc nhóm Khơ-mú đều thuộc loại này. Quan tâm nghiên cứu và điều tra, sưu tầm, tổ chức triển khai dạy và học những ngôn từ có rủi ro tiềm ẩn thất truyền và sử dụng nhiều hơn trong đời sống. Giúp cho người bản ngữ hiểu rõ hơn về vai trò di sản – ngôn từ so với truyền thống văn hóa truyền thống truyền thống lịch sử của họ và có ý thức bảo tồn, tăng trưởng tiếng mẹ đẻ ; Đặc biệt, mang đến cho xã hội nói chung và những nhà quản trị nói riêng sự nhận thức thâm thúy hơn về vai trò ngôn từ những dân tộc, có hành vi thiết thực hơn so với sự phong phú văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn trong vương quốc đa dân tộc Nước Ta. Để bảo tồn ngôn từ Ơ Đu, cần có nhiều việc làm cần làm ngay. Trong đó, chăm sóc, tìm hiểu và khám phá về ngôn từ này trong mối quan hệ với lời nói Ơ Đu ở Lào … Nên sưu tập lại những từ ngữ và câu, văn bản truyền miệng, ghi lại bằng chữ viết Ơ Đu rồi biên soạn và in thành tài liệu để dạy và học, tạo điều kiện kèm theo cho ngôn từ này “ hồi sinh ” trong đời sống.

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Điều 5 khẳng định chắc chắn : “ Ngôn ngữ vương quốc là tiếng Việt. Các dân tộc có quyền dùng lời nói, chữ viết, giữ gìn truyền thống dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống cuội nguồn và văn hoá tốt đẹp của mình ”. Quyết định số 53 / CP ngày 22/8/1980 của nhà nước về chủ trương so với ngôn từ và chữ viết dân tộc thiểu số ở Nước Ta cũng chứng minh và khẳng định : “ … Tiếng nói và chữ viết của mỗi dân tộc thiểu số ở Nước Ta vừa là vốn quý của những dân tộc đó, vừa là gia tài văn hoá chung của cả nước. Ở vùng dân tộc thiểu số, lời nói và chữ viết dân tộc thiểu số được dùng đồng thời với tiếng và chữ đại trà phổ thông ”. Có thể xem bài viết này là một nghiên cứu và điều tra trường hợp ( nhóm ngôn từ Khơ-mú ) về trạng thái ngôn từ thường gặp ở những dân tộc thiểu số Nước Ta. Từ đó hướng tới những giải pháp tích cực so với ngôn từ của những dân tộc có cùng trạng thái này, ở Nước Ta.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

– Bình, T. ( 1999 ). Dân tộc Xinh Mun ở Nước Ta. TP.HN : Nxb. Văn hóa Dân tộc. – Chazée, L. ( 1999 ). The Peoples of Laos : Rural and Ethnic Diversities. Bangkok : White Lotus. – Delcros, H., và Subra, J. ( 1966 ). Petit dictionnaire du langage des Khmu ’ de la région de Xieng-Khouang. Vientiane : Mission Catholique. – Diễn, K. ( 1999 ). Dân tộc Khơ Mú ở Nước Ta. TP.HN : Nxb. Văn hóa Dân tộc. – Diffloth, G. ( 1986 ). Austro – Asiatic Languages. In Encyclopedia Britanica ( 16 th ed ). Macropedia. – Edmondson, J. A. ( 2010 ). The Khang language of Viet Nam in comparision to Ksing Mun ( Xinh Mun ). In Kenneth A. McElhanon và Ger Reesink ( Eds. ), A Mosaic of languages and cultures ( pp. 138 – 154 ). – Francis, G. ( 1873 ). Voyage d’exploration en Indo-Chine effectué pendant les années 1866, 1867, et 1868 par une commission française, présidée par Doudart de Lagreé, et publié … sous la direction de … Francis Garnier. Paris : Hachette Book Group. – Hoan, P. Q., và Hoa, Đ. T. ( 2011 ). Người Kháng ở Nước Ta. Thành Phố Hà Nội : Nxb. Văn hóa Dân tộc. – Haudricourt, A. G. ( 1973 ). Mấy điều nhận xét về lý luận và thực tiễn nhân một chuyến thăm những dân tộc thiểu số ở Tây Bắc và Việt Bắc. Tạp Chí Ngôn Ngữ, Số 3. – Hoành, N. H. ( 2007 ). Vị trí tiếng Kháng trong những ngôn từ Mon – Khmer. Tạp Chí Ngôn Ngữ, Số 4. – Hoành, N. H. ( 2009 ). Ngữ âm tiếng Kháng ( những nhận xét bắt đầu ). In Tìm hiểu ngôn từ những dân tộc ở Nước Ta. Thành Phố Hà Nội : Nxb. Khoa học Xã hội. – Jie, D. ( 2007 ). Bumang yu yanjiu ( A study of Bumang ). Beijing : Minzu University. – Rischel, J. ( 1989 ). Can the Khơ Mú component in Mlabri ( ‘ Phi Tong Luang ’ ) be identified as Old T’in ? Acta Orientalia, 50, 79 – 115. – Lô, L. V., Thấu, N. H., Trí, M. V., Anh, N., và Đường, M. ( 1969 ). Các dân tộc thiểu số ở Nước Ta. TP.HN : Nxb. Văn hóa. – Mikami, N. ( 2003 ). A Khang Phonology and Wordlist. In Hiromi Ueda ( Ed. ), Reports on Minority Languagesin Mainland Southeast Asia ( ed ). Osaka Gakuin University. – Premsrirat, S. ( 1993 ). Thai-Khmu – English Dictionary. – Premsrirat, S. ( 2001 ). Thes aurus of Khmu Dialects in Southeast Asia. Salaya. – Shorto, H. ( 2006 ). A Mon-Khmer Comparative Dictionary. Australian : Pacific Linguistics Publishers. – Sidwell, P. ( năm ngoái ). The Palaungic Languages : Classification, Reconstruction and Comparative Lexicon. Munich : Lincom Europa. – Thomas, D., và Headley, R. K. ( 1970 ). More on Mon – Khmer supgroupings. Lingua, 25, 398 – 418. – Tùng, T. Q. ( năm trước ). Đặc điểm tiếng Khơ Mú ở Tây Bắc Nước Ta. Ngôn Ngữ và Văn Hoá Vùng Tây Bắc. Sơn La. – Tùng, T. Q. ( năm nay ). Hệ thống thanh điệu tiếng Kháng ( trên cơ sở cứ liệu nghiên cứu và phân tích bằng máy tính ). Tạp Chí Ngôn Ngữ và Đời Sống, Số 2 ( 244 ). – Tùng, T. Q. ( 2017 a ). Tiếng Kháng ở Nước Ta trước rủi ro tiềm ẩn mai một. Hội Thảo Ngôn Ngữ Học Toàn Quốc. Đại học Quy Nhơn. – Tùng, T. Q. ( 2017 b ). Từ âm vị học và âm tiết trong những ngôn từ Khơ Mú ở Nước Ta. Tạp Chí Ngôn Ngữ và Đời Sống, Số 6. – Tùng, T. Q. ( 2018 ). Chữ viết những dân tộc thiểu số ở Nước Ta với việc biên soạn từ điển ( trường hợp tiếng Kháng ). Tạp Chí Từ Điển Học và Bách Khoa Thư, Số 2, tr. 49-57. – Tùng, T. Q. ( 2019 a ). Đặc điểm mạng lưới hệ thống nguyên âm tiếng Kháng – một ngôn từ có rủi ro tiềm ẩn mai một ở Nước Ta ( khái quát từ những tác dụng nghiên cứu và phân tích trên máy tính. Ngôn Ngữ Dân Tộc Thiểu Số Có Nguy Cơ Mai Một ở Nước Ta Hiện Nay – Những Vấn Đề Lí Luận và Thực Tiễn. Đại học Sư phạm Thái Nguyên. – Tùng, T. Q. ( 2019 b ). Trạng thái ngôn từ Kháng ở Nước Ta. Hội Thảo Ngôn Ngữ Học Toàn Quốc. Tỉnh Bình Dương : Đại học Thủ Dầu Một. – Tùng, T. Q., và Thông, T. V. ( 2017 ). Ngôn ngữ những dân tộc ở Nước Ta. Nxb. Đại học Thái Nguyên. Vạn, Đ. N. ( 1983 ). Mảng / Ơđu vocabulary ( Michel Ferlus, Ed. ). TP.HN. – Vạn, Đ. N., Bình, N. T., Huy, N. V., và Thiên, T. ( 1972 ). Những nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Nước Ta. TP. Hà Nội : Nxb. Khoa học Xã hội. – Viện Dân tộc học. ( 1978 ). Các dân tộc ít người ở Nước Ta ( Khu vực phía Bắc ). Thành Phố Hà Nội : Nxb. Khoa học Xã hội. – Viện Hàn lâm Khoa học Nga, và Ủy ban Khoa học Xã hội Nước Ta. ( 1990 ). Tiếng Xinh mun ( Kxinh Mul ). Matxcơva : Nxb. Khoa học. Nguồn : Tạp chí Khoa học, Giáo dục và Công nghệ( Journal of Ethnic Minorities Research ), Volume 9, Issue 1

Thánh Địa Việt Nam Học

(https://thanhdiavietnamhoc.com)

Download file

(PDF): Trạng thái ngôn ngữ các dân tộc thuộc nhóm Khơ-Mú ở Việt Nam

( Tác giả : Tạ Văn Thông, Tạ Quang Tùng ) — Bài cũ hơn —

Source: https://evbn.org
Category: Đào Tạo