Bắc Sơn – nền văn hóa tiêu biểu nối tiếp văn hóa Hòa Bình | Cổ vật Việt Nam

1. Niên đại và địa bàn phân bố văn hóa Bắc Sơn

Từ khoảng chừng xấp xỉ 1 vạn năm về trước, gia chủ các bộ lạc Bắc Sơn đã tiếp nối đuôi nhau quy trình tăng trưởng của dân cư văn hóa Hòa Bình. Nhiều hiện vật của văn hóa Bắc Sơn được phát hiện tạo thành lớp trên của văn hóa Hòa Bình trong cùng một di tích cho thấy điều đó .
Tuy sinh ra muộn nhưng văn hóa Bắc Sơn có quan hệ thân thiện với văn hóa Hòa Bình và cùng kết thúc thời hạn cách ngày này khoảng chừng 7000 năm .
Cư dân Bắc Sơn sống rải rác trong các hang động, mái đá vùng núi đá vôi gần sông, suối. Thuộc vùng trung, thượng du các tỉnh Hòa Bình, Tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, … Nhưng đa phần ở TP Lạng Sơn, Thái Nguyên. Tính đến năm 1997, các nhà khảo cổ học đã phát hiện được 50 di chỉ khác nhau thuộc văn hóa Bắc Sơn. Căn cứ vào sự phân bổ các di tích, hoàn toàn có thể chứng minh và khẳng định, địa phận cư trú của các bộ lạc người Bắc Sơn đã được lan rộng ra hơn .

2. Kỹ thuật chế tác công cụ trong văn hóa Bắc Sơn

Cũng giống như người Hòa Bình, cư dân Bắc Sơn sử dụng cuội để chế tác công cụ, song kỹ thuật chế tác đã đạt đến trình độ cao hơn. Họ không chỉ biết ghè, đẽo công cụ mà còn biết mài đá. Trong nhiều hang động thuộc văn hóa Bắc Sơn, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhiều chiếc rìu bằng đá cuội được mài ở lưỡi, bên cạnh những công cụ được ghè đẽo một mặt kiểu Hòa Bình. Rìu mài lưỡi khá phổ biến trong các di tích văn hóa Bắc Sơn và là công cụ đặc trưng cho nền văn hóa này, các nhà khảo cổ học thường gọi là rìu Bắc Sơn (hay rìu mài lưỡi Bắc Sơn).

Trong kỹ thuật mài, người Bắc Sơn thường chọn những hòn cuội dẹt, dài, đẽo qua loa trên hai cạnh và lưỡi rồi đem mài trên một bàn sa thạch, tạo nên mặt lưỡi phẳng và sắc. Những bàn mài của người Bắc Sơn thường có hình lòng chảo lõm. Cũng có những bàn mài được làm từ phiến đá có những rãnh song song, giữa hai rãnh là phần cong nổi lên. Những chiếc bàn đá mài như vậy đã giúp gia chủ của văn hóa Bắc Sơn tạo ra được chiếc rìu đá khá sắc bén, với nhiều mẫu mã khác nhau ( như : rìu có vai, rìu có chuôi tra cán, rìu tứ diện được mài cả hai mặt … ). Ở di chỉ Đa Bút ( Thanh Hóa ) người ta đã phát hiện được một số ít rìu được mài nhẵn hàng loạt hai mặt lưỡi. Rìu mài lưỡi ở Bắc Sơn sinh ra cách ngày này xấp xỉ 1 vạn năm, hoàn toàn có thể xếp vào loại rìu đá mài sớm nhất quốc tế. Cũng nhờ có kỹ thuật mài, những chiếc rìu Bắc Sơn sắc hơn rìu Hòa Bình, do đó, hiệu suất lao động được nâng cao hơn trước [ 1 ] .
Chủ nhân của văn hóa Bắc Sơn không chỉ có kỹ thuật đá mài trong sản xuất công cụ mà họ còn biết đến kỹ thuật làm đồ gốm. Đặc điểm của đồ gốm Bắc Sơn là có những đồ đựng, đồ nấu có cả miệng loe, đáy tròn. Con người thời bấy giờ đã lấy đất sét nhào với cát để khi nung đồ gốm không bị rạn nứt. Nhìn chung, độ nung gốm thời kỳ này chưa cao, hình dáng đồ gốm còn thô, số lượng đồ gốm còn ít. Có thể nói rằng đồ gốm trong văn hóa Bắc Sơn chưa nhiều, kĩ thuật gốm chưa tăng trưởng. Tuy nhiên, việc Open đồ gốm trong văn hóa Bắc Sơn đã lưu lại bước tiến mới về mô hình công cụ trong buổi đầu của thời đại đá mới. Vì vậy, các nhà khảo cổ học thường gọi văn hóa Bắc Sơn là văn hóa đá mới có gốm sơ kì. Việc tạo ra kỹ thuật làm gốm là một trong những tín hiệu cho thấy văn hóa Bắc Sơn có sự tăng trưởng cao hơn văn hóa Hòa Bình .

3. Trạng thái kinh tế, đời sống xã hội và đời sống tinh thần trong văn hóa Bắc Sơn:

Về đời sống kinh tế

Kỹ thuật chế tác công cụ của dân cư Bắc Sơn có nhiều tân tiến so với trước ( đặc biệt quan trọng là kỹ thuật mài ). Điều đó đã tạo điều kiện kèm theo thuận tiện cho dân cư Bắc Sơn sản xuất ra được nhiều mô hình công cụ khác nhau từ đá, tre, gỗ, xương, sừng, … Đó là điều kiện kèm theo tiên quyết để nâng cao hơn nữa hiệu suất lao động thời kì này lên một bước .
Ở các di chỉ thuộc văn hóa Bắc Sơn đã tìm thấy nhiều chày đá và bàn nghiền hạt ; 1 số ít bàn nghiền hạt có tín hiệu bị lõm ở mặt, hoàn toàn có thể đây là những bàn nghiền hạt các loại cây cối của dân cư thời bấy giờ [ 2 ] .

Tuy nhiên, kinh tế nông nghiệp vẫn chưa giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế – xã hội của con người Bắc Sơn. Hái lượm, săn bắn vẫn là những hoạt động kinh tế chủ yếu của con người thời kì này. Việc tìm thấy trong các hang động cư trú của người Bắc Sơn (như hang Cườm – Lạng Sơn) những đống vỏ ốc, xương thú chất thành một lớp dày tới 3m là một minh chứng cho điều đó. Tất nhiên, với hoạt động kinh tế khá đa dạng bên cạnh hái lượm, săn bắn còn làm nông nghiệp, đánh bắt cá,… đã khiến nguồn thức ăn của người Bắc Sơn có phần đa dạng hơn trước. Nguồn thức ăn phong phú như vậy cũng là cơ sở để con người bấy giờ sống định cư khá lâu dài ở một địa điểm.

Về tổ chức xã hội Bắc Sơn

Giống như tiến trình văn hóa Hòa Bình, người Bắc Sơn về cơ bản vẫn chưa vượt ra khỏi tổ chức triển khai công xã thị tộc mẫu hệ. Tuy vậy, đời sống niềm tin của dân cư Bắc Sơn lại có bước nâng cao hơn đời sống của người Hoà Bình. Chủ nhân của văn hoá Bắc Sơn đã tạo ra nhiều loại đồ trang sức đẹp để làm đẹp cho mình, như các loại đồ trang sức đẹp làm bằng đá phiến có lỗ đeo, các chuỗi hạt bằng đất sét hình tròn trụ hay hình thoi ở giữa có xuyên lỗ, các loại vỏ ốc biển, vỏ trai, vỏ trùng trục được mài, có xuyên lỗ làm dây mang … Ở di chỉ mái đá phố Bình Gia ( TP Lạng Sơn ), người ta đã phát hiện 28 vỏ ốc biển có xuyên lỗ – một dẫn chứng về đồ trang sức đẹp của con người thời kì này .
Trong một số ít hang động ở Bắc Sơn, các nhà khảo cổ học đã phát hiện được những mảnh đá phiến nhỏ, trên đó người nguyên thủy đã khắc lên những đường rẻ quạt, đường tròn hay hình vuông vắn, hình chữ nhật gần nhau. Đó là những điều kiện kèm theo cho thấy những vật bằng đá phiến hoặc đất sét mà ở trên rìa cạnh của chúng có nhiều đường thẳng được vạch song song tạo thành từng nhóm. Phải chăng đây là những tín hiệu được ghi lại hay là những số đếm của con người thời bấy giờ [ 3 ] ?
Trong cách táng thức, người Bắc Sơn cũng như người Hoà Bình đều có cách chôn người chết khác nhau ( như trói chặt người chết, chôn người chết theo tư thế nằm co, … ) và thường chôn theo người chết công cụ lao động kèm theo đồ trang sức đẹp. Hang làng Cườm ( Thành Phố Lạng Sơn ) là một khu mộ tập thể cho ta nhiều hiểu biết về cách mai táng của người Bắc Sơn. Có thể, dân cư Bắc Sơn đã có ý niệm rõ ràng về quốc tế bên kia – quốc tế của người chết và mối quan hệ giữa người sống và người chết ( người chết cũng cần sử dụng công cụ lao động và đồ trang sức đẹp giống người sống, … ) .
Tóm lại, văn hóa Bắc Sơn với những đặc thù của nó đã cho thấy sự liên hệ tiếp nối đuôi nhau và tăng trưởng hơn một bước so với văn hóa Hoà Bình : đều sử dụng những viên cuội để chế tác công cụ lao động, đều có nền nông nghiệp sơ khai, … Nhưng văn hóa Bắc Sơn với công cụ thông dụng là rìu mài lưỡi và đồ gốm đã tạo ra những nét đặc trưng riêng so với văn hoá Hoà Bình, tạo nên một nền văn hóa đá mới có gốm ở vùng núi khá độc lạ .
[ 1 ] Trương Hữu Quýnh, Nguyễn Cảnh Minh, Lịch sử Nước Ta từ nguyên thủy đến 1858 ( Đại cương ), NXB ĐHQG, TP.HN, tr 14 .

[2] Trương Hữu Quýnh, Nguyễn Cảnh Minh, Lịch sử Việt Nam từ nguyên thủy đến 1858 (Đại cương), NXB ĐHQG, Hà Nội, tr 16.

[ 3 ] Phan Lê Huy, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Minh : Lịch sử Nước Ta, Tập 1, Sđd, tr 33 .
Nguồn : http://www.bachkhoatrithuc.vn/encyclopedia/3809-508-633649490337968750/Viet-Nam-thoi-nguyen-thuy/Van-hoa-Bac-Son.htm

Source: https://evbn.org
Category: Địa Danh