Thơ và đặc điểm của ngôn ngữ thơ

Thơ là một hình thức sáng tác văn học tiên phong của loài người. Chính thế cho nên mà có một thời hạn rất, dài thuật ngữ thơ được dùng chỉ chung cho văn học. Thơ có lịch sử vẻ vang truyền kiếp như thế nhưng để tìm một định nghĩa biểu lộ hết đặc trưng thực chất của nó cho việc nghiên cứu và điều tra thơ ngày này thì thật không dễ .Trong nền lý luận văn học cổ xưa Nước Trung Hoa, khái niệm “ thơ là gì ? ” đã được đề cập đến từ rất sớm. Cách đây khoảng chừng 1500 năm, trong cuốn Văn tâm điêu long, Lưu Hiệp đã đề cập đến ba phương diện cơ bản cấu thành nên một bài thơ là tình cảm, ý nghĩa ( tình văn ), ngôn từ ( hình văn ) và âm thanh ( thanh văn ). Kế thừa ý niệm của Lưu Hiệp, đến đời Đường, Bạch Cư Dị đã nêu lên những yếu tố then chốt tạo thành điều kiện kèm theo sống sót của thơ : “ Cái cảm hoá được lòng người chẳng gì trọng điểm bằng tình cảm, chẳng gì đi trước được ngôn từ, chẳng gì thân thiện bằng âm thanh, chẳng gì thâm thúy bằng ý nghĩa. Với thơ, gốc là tình cảm, mầm lá là ngôn từ, hoa là âm thanh, quả là ý nghĩa ”. Quan niệm này không riêng gì dừng lại ở việc nêu lên những yếu tố cấu thành tác phẩm mà còn chỉ ra mối quan hệ gắn bó giữa chúng, giống như nền tảng, mầm lá, hoa, quả gắn liền với nhau trong một thể thống nhất hoàn hảo và sôi động. Đây hoàn toàn có thể coi là ý niệm về thơ tổng lực và thâm thúy nhất trong nền lý luận văn học cổ xưa Trung Quốc .

Các nhà Cấu trúc chủ nghĩa Châu Âu lại thay thế câu hỏi “thơ là gì?” bằng một câu hỏi khác: tính thơ là gì? và nó được thể hiện ra như thế nào? Trong tiểu luận “Thơ là gì”, Jacobson viết: “Nhưng tính thơ được biểu hiện ra như thế nào? Theo cái cách từ ngữ được cảm nhận như là từ ngữ chứ không phải như vật thay thế đơn giản của đối tượng được chỉ định, theo cách những từ, những cú pháp, những ngữ nghĩa của chúng, hình thức bên trong và bên ngoài của chúng không phải là các dấu hiệu vô hồn của hiện thực mà còn có trọng lượng riêng, giá trị riêng”. Tiếp tục triển khai lý thuyết tự qui chiếu, Jacobson sau khi nhắc lại hai kiểu sắp xếp cơ bản của hoạt động ngôn ngữ là tuyển chọn và kết hợp, đã đi đến kết luận: “Chức năng thi ca đem nguyên lý tương đương của trục tuyển lựa chiếu lên trục kết hợp”. Mặc dù có lưu ý ít nhiều đến hoạt động nguyên lý tương đương về ý nghĩa nhưng trong tư duy nghiên cứu của Jacobson, cái ý nghĩa ở đây chỉ là ý nghĩa của đối tượng gọi tên và ý nghĩa ngữ pháp nảy sinh từ những mối quan hệ giữa các thành tố cấu trúc có tính chất khép kín của văn bản. Điều đó cũng có nghĩa là khái niệm ý nghĩa được hiểu một cách hạn hẹp. Bởi trong thực tế, như ta thấy, ý nghĩa của thơ nhiều khi đã vượt ra ngoài giới hạn của văn bản.

Ở Nước Ta, khái niệm “ thơ là gì ? ” cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến với nhiều ý niệm, nhiều khuynh hướng khác nhau. Lý giải về thực chất của thơ, những tác giả nhóm Xuân thu nhã tập cho rằng : “ Thơ là một cái gì huyền ảo, tinh khiết, thâm thuý, cao siêu ”. Còn nhà thơ Tố Hữu thì ý niệm : “ Thơ là cái nhuỵ của đời sống ”. Dưới cái nhìn cấu trúc, nhà nghiên cứu Phan Ngọc định nghĩa : “ Thơ là cách tổ chức triển khai ngôn từ rất là quái đản để bắt người đảm nhiệm phải nhớ, phải xúc cảm và tâm lý do chính hình thức ngôn từ này ”. Định nghĩa này của giáo sư Phan Ngọc đã thừa kế được những mày mò quan trọng về thơ của nhiều nhà nghiên cứu thuộc những phe phái khác nhau của Tây Âu trong mấy chục năm qua. Đặc biệt, đã gợi ra một trường điều tra và nghiên cứu thơ rất là thoáng rộng : thơ không chỉ là hiện tượng kỳ lạ ngôn ngữ học thuần tuý mà đa phần là hiện tượng kỳ lạ tiếp xúc thẩm mỹ và nghệ thuật, một phát ngôn trong ý nghĩa không thiếu của từ này .Lịch sử điều tra và nghiên cứu và phê bình văn học đã được tận mắt chứng kiến rất nhiều định nghĩa về thơ. Theo tôi, cách định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học hoàn toàn có thể xem là chung nhất : “ Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh đời sống, biểu lộ tâm trạng, những xúc cảm can đảm và mạnh mẽ bằng ngôn từ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu ”. Định nghĩa này đã định danh một cách không thiếu về thơ ở cả nội dung và hình thức nghệ thuật và thẩm mỹ. Đặc biệt, đã khu biệt được đặc trưng cơ bản của ngôn từ thơ với ngôn từ trong những thể loại văn học khác .Từ sự nhận diện về thơ như trên, ta có điều kiện kèm theo để đi vào tìm hiểu và khám phá những đặc trưng cơ bản của ngôn từ thơ. So với ngôn ngữ văn xuôi, ngôn từ thơ trữ tình có những điểm độc lạ như :

1. Ngôn ngữ thơ giàu nhạc tínhThơ trữ tình phản ánh đời sống qua những rung động của tình cảm. Thế giới nội tâm của nhà thơ không chỉ bộc lộ bằng ý nghĩa của từ ngữ mà còn bằng cả âm thanh, nhịp điệu của từ ngữ ấy. Nếu như trong văn xuôi, những đặc tính thanh học của ngôn từ ( như cao độ, cường độ, trường độ … ) không được tổ chức triển khai thì trong thơ, trái lại, những đặc tính ấy lại được tổ chức triển khai một cách ngặt nghèo, có dụng ý, nhằm mục đích tăng hàm nghĩa cho từ ngữ, gợi ra những điều mà từ ngữ không nói hết. Bởi thế, đặc trưng tính nhạc được coi là đặc trưng đa phần mang tính loại biệt rõ nét của ngôn từ thơ ca .

Theo các nhà nghiên cứu, nhạc tính trong thơ được thể hiện ra ở ba mặt cơ bản. Đó là: sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp:
– Sự cân đối là sự tương xứng hài hoà giữa các dòng thơ. Sự hài hoà đó có thể là hình ảnh, là âm thanh, chẳng hạn:
“Còn bạc, còn tiền, còn đệ tử
Hết cơm, hết rượu, hết ông tôi”
(Nguyễn Bỉnh Khiêm).

Cũng hoàn toàn có thể là cách sắp xếp tổ chức triển khai mà tất cả chúng ta thuận tiện nhận thấy ở cặp câu thực, câu luận trong bài thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Đối với thơ tân tiến, nhu yếu này không khắc nghiệt. Tuy vậy, nhà thơ vẫn rất là quan tâm đến hiệu suất cao thẩm mỹ và nghệ thuật của phép đối xứng trong thơ của mình .– Sự trầm bổng của ngôn từ thơ biểu lộ ở cách hoà âm, ở sự đổi khác độ cao giữa hai nhóm thanh điệu. Xuân Diệu với hai dòng thơ toàn vận dụng vần bằng đã bộc lộ được xúc cảm lâng lâng, bay bổng theo tiếng đàn du dương, nhẹ êm :

“Sương nương theo trăng ngừng lưng trời
Tương tư nâng lòng lên chơi vơi”
Chính Tố Hữu đã có lần nói đến giá trị ngữ âm của từ “xôn xao” trong câu thơ “Gió lộng xôn xao, sóng biển đu đưa” (Mẹ Tơm). Đó đâu chỉ là âm vang của tự nhiên mà là âm vang của tâm hồn. Cái làm nên âm vang đó chính là âm thanh, âm thanh của từ “xôn xao” đã cùng với nghĩa của nó làm nên điều kỳ diệu ấy. Sự trầm bổng của ngôn ngữ còn thể hiện ở nhịp điệu:
“Sen tàn/ cúc lại nở hoa
Sầu dài/ ngày ngắn/ đông đà sang xuân”.

Dòng thơ cắt theo nhịp 2/4 và 2/2/4 đều đặn như nhịp chuyển vần đều đặn của tháng năm bốn mùa … Nhịp thơ ở đây là nhịp của xúc cảm, cảm nhận. Như vậy, âm thanh, nhịp điệu trong thơ không đơn thuần là hình thức mà là những yếu tố góp thêm phần bộc lộ những góc nhìn phức tạp của đời sống tình cảm con người .– Sự trùng điệp của ngôn từ thơ biểu lộ ở sự dùng vần, điệp từ, ngữ và điệp cú. Chúng có tính năng như một phương tiện đi lại kết dính những dòng thơ lại với nhau thành một đơn vị chức năng thống nhất, vừa tạo điều kiện kèm theo thuận tiện cho trí nhớ vừa tạo nên vẻ đẹp trùng điệp cho ngôn từ thơ :

“Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống
Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan
Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn
Nước non rả rích giọt đàn mưa xuân”
(Tiếng đàn mưa- Bích Khê).

Lối điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc ở đây vừa diễn đạt được hình ảnh cơn mưa của đất trời vừa tạo nên một ấn tượng vương vấn không dứt trong lòng người .Như vậy, nhạc điệu trong thơ là một đặc thù cơ bản của ngôn từ thơ. Ngày nay, nhu yếu của thơ có phần đổi khác. 1 số ít người có khuynh hướng bỏ vần để tạo cho câu thơ sự tự do hoá triệt để. Nhưng nếu không có một nhạc điệu nội tại nào đó như sự đối xứng giữa những dòng, những đoạn thơ, tiết tấu, nhịp điệu của câu thơ thì không còn là ngôn từ thơ nữa .2. Ngôn ngữ thơ có tính hàm súcĐây là đặc thù chung của ngôn từ trong tác phẩm văn chương, nhưng do đặc trưng của thể loại mà nó biểu lộ một cách tập trung chuyên sâu với nhu yếu cao nhất trong ngôn từ thơ. Nếu ngôn từ văn xuôi tự sự là ngôn từ của đời sống đời thường, nó đồng ý mọi lớp từ, mọi biến thái, mọi chiều kích, thậm chí còn cả sự xô bồ, phồn tạp đến cực độ để tái hiện bộ mặt đời sống, tâm ý con người trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó thì ngôn từ thơ lại mang nặng tính “ đặc tuyển ”. Là thể loại có một dung tích ngôn từ hạn chế nhất trong những loại tác phẩm văn học, nhưng thơ lại có tham vọng sở hữu quốc tế. Nói như Ôgiêrốp : “ Bài thơ là một lượng thông tin lớn nhất trong một diện tích quy hoạnh ngôn từ nhỏ nhất ”. Chính sự hạn định số tiếng trong câu thơ, bài thơ buộc người nghệ sỹ phải “ thôi xao ”, nghĩa là phải phát huy sự tư duy ngôn từ để lựa chọn từ ngữ cho tác phẩm. Bởi thế, Maiacôpxki gọi lao động nghệ thuật và thẩm mỹ ngôn từ của nhà thơ là “ trả chữ với với giá cắt cổ ” :

“Nhà thơ trả chữ với giá cắt cổ
Như khai thác chất hiếm radium
Lấy một gam phải mất hàng bao công lực
Lấy một chữ phải mất hàng tấn quặng ngôn từ.”

Như vậy, tính hàm súc được hiểu là năng lực của ngôn từ hoàn toàn có thể miêu tả mọi hiện tượng kỳ lạ của đời sống một cách cô đọng, ít lời mà nói được nhiều ý, ý tại ngôn ngoại. Đây chính là cách dùng từ sao cho đắt nhất, có giá trị biểu lộ cao nhất kiểu như Nguyễn Du đã “ giết chết ” những nhân vật Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Hồ Tôn Hiến, mỗi tên chỉ bằng một từ : cái vô học của Mã Giám Sinh : Ghế trên ngồi tót sỗ sàng ; cái gian manh của Sở Khanh : Rẽ tuy nhiên đã thấy Sở Khanh lẻn vào ; cái tầm thường ti tiện của Hồ Tôn Hiến : Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình .Do quy mô của tác phẩm, thơ ca thường sử dụng từ ngữ rất “ tiết kiệm ngân sách và chi phí ”. Tính hàm súc của ngôn từ thơ, thế cho nên, tiềm ẩn những thuộc tính khác. Hàm súc cũng có nghĩa là phải đúng mực, giàu hình tượng, có tính truyền cảm và biểu lộ đậm cá tính của người nghệ sỹ. Chẳng hạn, từ “ khô ” trong câu thơ của Tản Đà : “ Suối khô dòng lệ chờ mong tháng ngày ” là một từ có tính hàm súc cao mà những yếu tố tương tự với nó ( như “ tuôn ” ) không hề sửa chữa thay thế. Nó không chỉ diễn đạt được chiều sâu của tình cảm mà còn gợi lên cả chiều dài của những tháng năm chờ đón. Nó vừa bảo vệ được tính đúng mực, tính hình tượng, vừa có tính truyền cảm .

Để đạt được tính hàm súc cao nhất, có thể biểu hiện được cái vô hạn của cuộc sống trong những cái hữu hạn của các đơn vị ngôn ngữ, thơ ca phải tính đến những kiểu tổ chức đặc biệt mà nhà nghiên cứu Phan Ngọc gọi là “quái đản”. Dưới áp lực của cấu trúc ngôn ngữ khác thường này, ngữ nghĩa của từ trong thơ không dừng lại ở nghĩa gốc, nghĩa đen, nghĩa trong từ điển mà phong phú, sâu sắc, tinh tế hơn. Đó là thứ nghĩa được tạo sinh nhờ quan hệ và trong quan hệ. Ví dụ: Khi Hồng Nguyên viết: “Có nắng chiều đột kích mấy hàng cau” thì chính trong quan hệ với những yếu tố trước và sau nó mà từ “đột kích” được cấp cho một nghĩa mới, gợi lên những rung động thẩm mỹ. Hay trong câu thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ: “Em đã lấy tình yêu của mình thắp lên ngọn lửa” thì sự kết hợp bất thường về nghĩa đã mở ra những liên tưởng hết sức thú vị. Trong đời thường, khi nói đến việc “thắp lửa”, người ta một là nghĩ đến phương tiện như: cái bật lửa, que diêm … hai là nguyên liệu như: dầu hoả, dầu dừa … Ở đây, nhà thơ lại thay nó bằng một “chất liệu” rất trừu tượng thuộc lĩnh vực tinh thần. Và trong quan hệ với cái chất liệu trừu tượng đó, nghĩa bề mặt của “ngọn lửa” bị mờ đi, mở ra những nghĩa mới. Đó là: chân lý, niềm tin, lý tưởng cuộc đời…

Định lượng số tiếng trong thơ cũng là tiền đề tạo ra sự Open với một tỷ lệ chi chít những phương tiện đi lại thẩm mỹ và nghệ thuật trong thơ so với văn xuôi. Nhiều lúc, trong một bài thơ, hoàn toàn có thể thấy Open cùng một lúc những phương tiện đi lại tu từ khác nhau, như ẩn dụ, hoán dụ, nhân hoá, tượng trưng, điệp từ, điệp ngữ. Bài ca dao trữ tình sau đây là một ví dụ :

“Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt lên vai
Đèn thương nhơ ai
Mà đèn không tắt
Mắt thương nhớ ai
Mắt ngủ không yên
Đêm qua em những lo phiền
Lo vì một nỗi không yên một bề.”

Bài ca dao có số lượng từ không nhiều nhưng bằng những giải pháp tu từ đã bộc lộ được tâm trạng khắc khoải nhớ mong của người con gái có vẻ như còn vang mãi, dư âm đến tận giờ đây và cả tương lai, không riêng gì của một người mà của nhiều người .

3. Ngôn ngữ thơ có tính truyền cảm

Tính truyền cảm cũng là đặc trưng chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, bởi tác phẩm văn học là sản phẩm của cảm xúc của người nghệ sĩ trước cảnh đời, cảnh người, trước thiên nhiên. Cho nên, ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương phải biểu hiện được cảm xúc của tác giả và phải truyền được cảm xúc của tác giả đến người đọc, khơi dậy trong lòng người đọc những cảm xúc thẩm mĩ. Tuy nhiên, do đặc trưng của thơ là tiếng nói trực tiếp của tình cảm, trái tim nên ngôn ngữ thơ ca có tác dụng gợi cảm đặc biệt.
Ngôn ngữ thơ không bao giờ là ngôn ngữ chú trọng miêu tả cái khách quan như ngôn ngữ trong tác phẩm tự sự. Nếu nhà văn dùng ngôn ngữ để thuyết minh, miêu tả, nhắn nhủ, giải thích… thì nhà thơ dùng ngôn ngữ để truyền cảm. Khi Quang Dũng viết:

“Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ
Có nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa”

Quang Dũng không có ý hỏi ai lên Châu Mộc trong buổi chiều sương nào đó có nhìn thấy cảnh sắc hữu tình không mà tác giả khơi trong ta nỗi nhớ thương mất mát, nuối tiếc ngậm ngùi, những ngày tháng, những kỷ niệm, những ảo ảnh đã tan biến trong đời … Quang Dũng gợi trong ta một trạng thái bằng cách hồi sinh những gì đã mất, đồng thời phản ánh tâm trạng của chính mình .

Lời thơ thường là lời nhìn nhận trực tiếp bộc lộ quan hệ của chủ thể với cuộc sống. Là lời nhìn nhận trực tiếp, bộc lộ tâm trạng do đó sự lựa chọn từ ngữ, phương pháp tu từ trong thơ khi nào cũng nhằm mục đích làm cho nội dung xúc cảm, thái độ nhìn nhận, sự đồng cảm hoặc phê phán, ca tụng trở nên điển hình nổi bật :

“Ôi những cánh đồng quê chảy máu
Dây thép gai đâm nát trời chiều”
(Nguyễn Đình Thi).

Ở đây, mỗi câu thơ đều mang một từ tập trung chuyên sâu tổng thể sức nặng của tình cảm. Những từ đó như thể những tiêu điểm để ta nhìn thấu vào tâm hồn tác giả. Tính truyền cảm của ngôn từ thơ không chỉ biểu lộ qua cách lựa chọn từ ngữ, những phương pháp tu từ mà còn biểu lộ qua nhạc điệu thơ. Chẳng hạn :

“Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan
Đường bạch dương sương trắng nắng tràn”
(Tố Hữu).

Sự tập trung chuyên sâu chi chít những nguyên âm có độ lan rộng ra và phụ âm mũi vang khiến câu thơ nghe giàu tính nhạc, lê dài như âm vang của sóng biển vỗ bờ. Nhạc tính đó không đơn thuần là sự ngân nga của ngôn từ mà còn là khúc nhạc hát lên trong lòng người .

Tóm lại, thơ là một hình thái nghệ thuật và thẩm mỹ cao quí, phức tạp của phát minh sáng tạo văn học thẩm mỹ và nghệ thuật. Vì vậy, ngôn từ thơ là ngôn từ mang tính thẩm mỹ và nghệ thuật ; ngôn từ thơ trước hết mang rất đầy đủ những thuộc tính của ngôn ngữ văn học, đó là : tính đúng mực, tính hàm súc, tính đa nghĩa, tính tạo hình, tính biểu cảm … Tuy nhiên, ở mỗi loại tác phẩm khác nhau, những đặc thù ấy lại biểu lộ dưới những sắc thái và mức độ khác nhau. Đồng thời, mỗi loại tác phẩm lại có những đặc trưng ngôn từ riêng … .Nguồn : Học văn văn học .

Xem thêm:

Tham khảo những tài liệu về Lí luận văn học tại phân mục : https://evbn.org/tai-lieu/ly-luan-van-hoc/Đón xem những bài viết mới nhất trên fanpage FB Thích Văn Học

Source: https://evbn.org
Category: Bài Tập