Mục Lục

Soạn bài Ôn tập văn học dân gian Việt Nam

Bạn đang đọc: Soạn bài Ôn tập văn học dân gian Việt Nam | Ngắn nhất Soạn văn 10

Soạn bài Ôn tập văn học dân gian Việt Nam

Nội dung ôn tập

Câu 1 (trang 100 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1): Các đặc trưng cơ bản của văn học dân gian:

– Là những tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật ngôn từ truyền miệng

Quảng cáo

– Là mẫu sản phẩm của quy trình sáng tác tập thể
– Gắn bó và Giao hàng trực tiếp cho những hoạt động và sinh hoạt khác nhau trong đời sống hội đồng

* Lưu ý: Xem kĩ kiến thức ở bài Khái quát văn học dân gian Việt Nam

Câu 2 (trang 100 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

– Văn học dân gian gồm những thể loại : thần thoại cổ xưa, thần thoại cổ xưa, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, câu đố, ca dao, vè, truyện thơ, chèo .

Quảng cáo

– Những đặc trưng đa phần của những thể loại : sử thi ( sử thi anh hùng ), truyền thuyết thần thoại, truyện cổ tích, truyện cười, ca dao, truyện thơ
+ Sử thi : có quy mô lớn, ngôn từ có vần, nhịp, hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ hoành tráng, hào hùng, kể về biến cố lớn trong hội đồng dân cư cổ đại .
+ Truyền thuyết : kể về sự kiện và nhân vật lịch sử dân tộc, có xu thế lí tưởng hóa, bộc lộ sự ngưỡng mộ và tôn vinh những người có công với nước. Bên cạnh đó vừa tôn vinh, vừa phê phán nhân vật lịch sử dân tộc .
+ Truyện cổ tích : là tác phẩm hư cấu có chủ định, kể về con người thông thường nhằm mục đích bộc lộ tinh thần nhân đạo và sáng sủa của nhân dân
+ Truyện cười : ngắn, cấu trúc ngặt nghèo, kết thúc giật mình, nhằm mục đích mục tiêu vui chơi, phê phán
+ Ca dao : tích hợp với âm nhạc khi diễn xướng, diễn đạt quốc tế nội tâm con người
+ Truyện thơ : thơ phản ánh số phận và khát vọng con người
+ Chèo : là kịch dân gian, ca tụng cái tốt đẹp, phê phán, đả kích cái xấu trong xã hội

– Bảng tổng hợp :

Truyện dân gian	Câu nói dân gian	Thơ ca dân gian	Sân khấu dân gian
Thần thoại, sử thi, truyền thuyết, cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, truyện thơ	Tục ngữ, Câu đố	Ca dao, Vè	ChèoTuồng dân gian

Câu 3 (trang 100 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

Thể loại	Mục đích sáng tác	Hình thức lưu truyền	Nội dung phản ánh	Kiểu nhân vật	Đặc điểm nghệ thuật
Sử thi (anh hùng)	Ghi lại cuộc sống và ước mơ phát triển cộng đồng của người dân Tây Nguyên xưa	Hát – kể	Xã hội Tây Nguyên thời cổ đại đang ở giai đoạn tiền giai cấp, tiền dân tộc	Người anh hùng sử thi có tầm vóc, sức mạnh và sự tài trí.	Sử dụng biện pháp so sánh, phóng đại, trùng điệp tạo nên những hình tượng hoành tráng, hào hùng
Truyền thuyết	Thể hiện thái độ và cách đánh giá của nhân dân đối với các sự kiện và nhân vật lịch sử	Kể – diễn xướng (lễ hội)	Kể về các sự kiện lịch sử và các nhân vật lịch sử có thật được tái hiện qua một cốt truyện hư cấu	Nhân vật lịch sử được truyền thuyết hóa.	Từ cái lõi lịch sử có thật hư cấu thành câu chuyện mang những yếu tố hoang đường, kì ảo, thể hiện cái nhìn, thái độ của nhân dân.
Truyện cổ tích	Thể hiện ước mơ của nhân dân trong xã hội có giai cấp: chính nghĩa thắng gian tà	Kể	Xung đột xã hội, cuộc đấu tranh giữa thiện – ác, tốt – xấu	Người con riêng, người con út, người nghèo, mụ dì ghẻ, phú ông, …	Truyện hoàn toàn hư cấu, không có thật. Kết cấu theo đường thẳng, nhân vật chính trải qua ba chặng trong cuộc đời
Truyện cười	Mua vui giải trí; châm biếm, phê phán xã hội (giáo dục trong nội bộ nhân dân và lên án, tố cáo giai cấp thống trị)	Kể	Những điều trái tự nhiên, những thói hư tật xấu đáng cười trong xã hội	Nhân vật là những người có thói hư tật xấu, những hủ tục… trong cuộc sống.	Truyện ngắn gọn, tạo tình huống bất ngờ, mâu thuẫn phát triển nhanh, kết thúc đột ngột để gây cười

Quảng cáo

Câu 4 (trang 101 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

a. Ca dao than thân thường là lời của người phụ nữ trong xã hội cũ. Thân phận của họ bị phụ thuộc vào những người khác trong xã hội, không thể tự định đoạt hạnh phúc của mình, những giá trị tốt đẹp của họ không được người khác khẳng định. Hình ảnh so sánh, ẩn dụ miêu tả phẩm chất, giá trị của họ thường xuất hiện sau cấu trúc “Thân em như…”.

– Ca dao yêu thương tình nghĩa đề cập đến tình yêu, sự thủy chung, nỗi nhớ nhung, ước mong được gặp nhau của tình yêu đôi lứa …
– Những tình cảm đó thường được bộc lộ trải qua những hình ảnh như tấm khăn, ngọn đèn, cái cầu, con thuyền, bến nước, gừng cay – muối mặn …
– Ca dao vui nhộn gồm hai mảng, một là tiếng cười tự trào biểu lộ niềm yêu đời, sáng sủa của người nông dân ; hai là tiếng cười châm biếm, phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội. Tiếng cười tự trào là tiếng cười sáng sủa trước thực trạng của bản thân, còn tiếng cười phê phán là tiếng cười nhằm mục đích vào những thói hư tật xấu trong xã hội .

b. Các biện pháp nghệ thuật thường sử dụng trong ca dao:

– Thường lặp lại những mô thức mở màn : thân em, em như, cô kia, ước gì, …
– Sử dụng nhiều những mô típ hình tượng : gừng cay – muối mặn, con đò, bến đợi, ngọn đèn, tấm khăn, cái cầu, …
– Sử dụng phổ cập những giải pháp so sánh, ẩn dụ, cường điệu, tương phản trái chiều .
– Sử dụng những thể thơ quen thuộc của dân gian ( đa phần là lục bát ) .
– Ngôn ngữ mang đặc thù lời ăn lời nói hàng ngày, tuy rất đời thường nhưng mang nhiều hàm nghĩa thâm thúy …

II. BÀI TẬP VẬN DỤNG

Câu 1 (trang 101 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

– Những nét điển hình nổi bật trong nghệ thuật và thẩm mỹ miêu tả nhân vật anh hùng sử thi là :
+ So sánh : “ chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc ”, “ Bắp chân chàng to bằng cây xà ngang, bắp đùi chàng to bằng ống bễ, sức chàng ngang sức voi đực … ”, “ Cả một vùng nhão ra như nước ”, “ bè bạn như nêm như xếp ” …
+ Phóng đại : “ Một lần xốc tới, chàng vợt một đồi tranh ”, “ khi chàng múa chạy nước kiệu, quả núi ba lần rạn nứt, ba đồi tranh bật rễ bay tung ”
+ Thủ pháp trùng điệp : Nằm ở nội dung của những câu văn và ở cả phương pháp bộc lộ. Các hành vi, cũng như đặc thù của Đam Săn đều được luyến láy nhiều lần nhằm mục đích tạo nên sự kì vĩ, lớn lao .
– Vẻ đẹp của người anh hùng sử thi đã được lí tưởng hóa : mang một vẻ đẹp kì vĩ trong một khung cảnh hoành tráng

Câu 2 (trang 101 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

Cái lõi sự thật lịch sử	Bi kịch được hư cấu	Những chi tiết hoang đường, kì ảo	Kết cục của bi kịch	Bài học rút ra
Cuộc xung đột An Dương Vương – Triệu Đà thời Âu Lạc	Bi kịch tình yêu (lồng vào bi kịch gia đình, quốc gia)	Thần Kim Quy; lẫy nỏ thần, ngọc trai – giếng nước; Rùa Vàng rẽ nước dẫn An Dương Vương xuống biển	Mất tổng thể – Tình yêu – Gia đình – Đất nước	Cảnh giác giữ nước, không chủ quan như An Dương Vương, không nhẹ dạ, cả tin như Mị Châu

Câu 3 (trang 101 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1): Sự chuyển biến hình tượng của nhân vật Tấm:

– Ở tiến trình đầu, Tấm thụ động, yếu ớt, thường chỉ khóc không biết làm gì ( lúc mất giỏ cá, lúc mất con bống, lúc bị bắt ngồi nhặt thóc … ). Ở quy trình tiến độ này, Tấm chỉ biết trông đợi vào sự trợ giúp của bên ngoài ( ông Bụt ) .
– Nhưng đến tiến trình sau, Tấm đã nhất quyết đấu tranh để giành lại đời sống, giành lại niềm hạnh phúc ( chim vàng anh, chiếc khung cửi đều lên tiếng dọa Cám và kết thúc truyện, Tấm đã buộc mẹ con Cám phải nhận một kết cục xứng danh với tội ác của mình ). Ở tiến trình này, tuy Tấm nhiều lần hóa thân nhưng nhân vật Bụt đã không còn Open. Thay vào đó, Tấm đã dữ thế chủ động hơn trong những hành vi của mình .
– Có thể nói, sở dĩ có sự tăng trưởng về tính cách như vậy là vì khởi đầu, Tấm chưa ý thức được thân phận của mình, xích míc chưa tới mức căng thẳng mệt mỏi và kinh khủng. Hơn nữa, Tấm lại có sự giúp sức của nhân vật thần kì nên Tấm còn thụ động. Ở quy trình tiến độ sau, xích míc khởi đầu kinh khủng đẩy Tấm vào thế phải đấu tranh để giành lại đời sống và niềm hạnh phúc của mình. Sự tăng trưởng tính cách của nhân vật Tấm cũng cho thấy sức sống bất diệt của con người trước sự vùi dập của những thế lực thù địch. Nó là sự thắng lợi của cái thiện trước cái ác trong đời sống .

Câu 4 (trang 102 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

Tên truyện	Đối tượng cười (Cười ai?)	Nội dung cười (Cười cái gì?)	Tình huống gây cười	Cao trào để tiếng cười “òa” ra
Tam đại con gà	Anh học trò “dốt hay nói chữ”	Sự giấu dốt của con người	Luống cuống khi không biết chữ kê	Khi anh học trò nói câu: “Dủ dỉ là chị con công,…”
Nhưng nó phải bằng hai mày	Thầy lí, Cải (và Ngô)	Tấn bi hài kịch của việc hối lộ và ăn hối lộ	Đã đút lót tiền hối lộ mà vẫn bị đánh (Cải)	Khi thầy lí nói: “(…) nhưng nó ại phải … bằng hai mày!”

Câu 5 (trang 102 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

a. – Cấu trúc “Thân em như …”

” Thân em như hạt mưa sa
Hạt vào đài các hạt ra ruộng cày ”
” Thân em như cá trong lờ

Hết phương vùng vẫy không biết nhờ nơi đâu”

Xem thêm: Top 10 giải sách bài tập giáo dục công dân 8 2022

” Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân ”
” Thân em như quả xoài trên cây
Gió đông gió tây nó nam gió bắc
Nó đánh lúc la lúc lắc trên cành
Một mai rụng xuống biết vào tay ai ? ”
” Thân em như hạt cau khô
Kẻ thanh tham mỏng dính, người khô tham dày ” .
– Cấu trúc “ Chiều chiều … ”
“ Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều ” .
“ Chiều chiều mây phủ Sơn Trà
Lòng ta thương bạn nước mắt và lộn cơm ” .
“ Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ người yếm trắng dải điều thắt lưng ” .
– Mở đầu những bài ca dao theo cách tái diễn như vậy có công dụng : tăng sắc tố quyến rũ cho người đọc .

b. Thống kê các hình ảnh so sánh, ẩn dụ trong các bài ca dao: tấm lụa đào, củ ấu gai, tấm khăn, ngọn đèn, trăng, sao, mặt trời,…

Người bình dân thường lấy những hình ảnh đó trong đời sống đời thường, trong vạn vật thiên nhiên, thiên hà nâng lên thành hình ảnh ẩn dụ nên dễ cảm nhận, đem đến hiệu suất cao thẩm mỹ và nghệ thuật cao so với người chiêm ngưỡng và thưởng thức .

c. Một số câu ca dao nói về:

– Chiếc khăn, chiếc áo :
“ Em về, anh mượn khăn tay
Gói câu tình nghĩa, lâu ngày sợ quên. ”
“ Ước gì anh hoá ra hoa
Để em nâng lấy rồi mà cài khăn. ”
“ Hôm qua tát nước đầu đình
bỏ quên cái áo trên cành hoa sen
Em được thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà
Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu. ”
“ Áo anh sứt chỉ đã lâu
Mai mượn cô ấy về khâu cho cùng. ”
– Nỗi nhớ của những đôi lứ đang yêu :
“ Nhớ ai bổi hổi bồi hồi
Như đứng đống lửa, như ngồi đống than. ”
“ Mình về mình nhớ ta chăng ?
Ta về ta nhớ hàm răng mình cười
Năm quan mua lấy miệng cười
Mười quan chẳng tiếc, tiếc người răng đen. ”
– Biểu tượng cây đa, bến nước – con thuyền, gừng cay – muối mặn :
“ Thuyền ơi có nhớ bến không ?
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền. ”
“ Cây đa cũ, bến đò xưa
Bộ hành có nghĩa, nắng mưa cũng chờ. ”
“ Tay nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau. ”

d. Ca dao hài hước mang lại tiếng cười giải trí, mua vui cho con người trong cuộc sống:

“ Bà già đi chợ cầu Đông
Xem một quẻ bói lấy chồng lợi chăng
Thầy bói gieo quẻ nói rằng
Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn. ”
“ Cái cò là cái cò kì
Ăn cơm nhà dì, uống nước nhà cô
Đêm nằm thì ngáy o o
Chửa đi đến chợ đã lo ăn quà. ”

Câu 6 (trang 102 sgk Ngữ Văn 10 Tập 1):

Bài thơ Mời trầu của Hồ Xuân Hương có sử dụng hình ảnh trầu – cau là chất liệu của ca dao; các bài thơ của Nguyễn Bính cũng sử dụng rất nhiều chất liệu của ca dao; trong Truyện Kiều, Nguyễn Du có sử dụng nhiều hình ảnh, từ ngữ lấy từ chất liệu ca dao (ví dụ như: Truyện Kiều: “Thiếp như hoa đã lìa cành / Chàng như con bướm lượn vành mà chơi”. Ca dao: “Ai làm cho bướm lìa hoa / Cho con chim xanh nỡ bay qua vườn hồng”).

Xem thêm những bài Soạn văn lớp 10 cực ngắn, hay khác :
Đã có giải thuật bài tập lớp 10 sách mới :

Ngân hàng trắc nghiệm lớp 10 tại khoahoc.vietjack.com

Đã có app VietJack trên điện thoại cảm ứng, giải bài tập SGK, SBT Soạn văn, Văn mẫu, Thi trực tuyến, Bài giảng …. không lấy phí. Tải ngay ứng dụng trên Android và iOS .