BÀN VỀ NHÂN VẬT VÀ TÍNH CÁCH TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

Văn học không hề thiếu nhân vật, vì đó chính là phương tiện đi lại cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng. Nhà văn phát minh sáng tạo nhân vật để bộc lộ nhận thức của mình về một cá thể nào đó, về một loại người nào đó, về một yếu tố nào đó của hiện thực. Tuy nhiên, cần chú ý quan tâm rằng, nhân vật trong văn học là một hiện tượng kỳ lạ nghệ thuật và thẩm mỹ mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp không thiếu mọi chi tiết cụ thể biểu lộ của con người mà chỉ là sự biểu lộ con người qua những đặc thù nổi bật về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách v.v … Và cần chú ý quan tâm thêm một điều : Thực ra, khái niệm nhân vật thường được ý niệm với một khoanh vùng phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ Open thoáng qua trong tác phẩm, mà còn hoàn toàn có thể là những sự vật, loài vật khác không ít mang bóng hình, tính cách của con người, được dùng như những phương pháp khác nhau để bộc lộ con người. Đó là nhân vật Dế Mèn, võ sĩ Bọ Ngựa, con mèo lười trong truyện mần nin thiếu nhi của Tô Hoài ; là vầng trăng, bông hoa hồng trong thơ Bác v.v … Cũng có khi, đó không phải là những con người, sự vật đơn cử, mà chỉ là một hiện tượng kỳ lạ về con người hoặc có tương quan tới con người, được bộc lộ điển hình nổi bật trong tác phẩm ; ví dụ điển hình nói Nhân dân là nhân vật chính của “ Chiến tranh và tự do ”, thời hạn là nhân vật chính trong sáng tác của Sêkhốp v.v … Các loại hình nhân vật rất phong phú. Xét về vai trò nhân vật trong tác phẩm, hoàn toàn có thể nói tới nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật TT. Nhân vật chính là nhân vật Open nhiều hơn cả trong tác phẩm, đóng vai trò quan trọng trong việc biểu lộ tập trung chuyên sâu đề tài, chủ đề và tư tưởng tác phẩm. Truyện Kiều có nhiều nhân vật chính, đó là Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải, Thúc Sinh, Hồ Tôn Hiến … Trong số những nhân vật chính của tác phẩm lại hoàn toàn có thể có nhân vật được biểu lộ đặc biệt quan trọng điển hình nổi bật, có ý nghĩa tư tưởng – thẩm mĩ thâm thúy nhất, đó là nhân vật TT. Ở “ Truyện Kiều ” nhân vật TT là Thúy Kiều, ở “ Tắt Đèn ” là chị Dậu, ở “ Rừng xà nu ” là T’nú. Bên cạnh các nhân vật chính hoàn toàn có thể nói tới các nhân vật phụ. Những nhân vật này hoặc được biểu lộ khá sinh động như Lí Cường, bà cô Thị Nở, hoặc chỉ được nhắc qua một vài diễn biến như anh đi thả ống lươn, bà chủ quán, những người đi chợ buổi sớm ( truyện Chí Phèo của Nam Cao ). Xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ so với lí tưởng xã hội của nhà văn, lại hoàn toàn có thể nói tới nhân vật chính diện ( còn gọi là nhân vật tích cực ) và nhân vật phản diện ( còn gọi là nhân vật xấu đi ). Nhân vật chính diện thường được tác giả tôn vinh và khẳng định chắc chắn, đó là nhân vật mang lý tưởng, quan điểm tư tưởng và đạo đức tốt đẹp của tác giả, của thời đại ; khi nhân vật này có ý nghĩa mẫu mực cao độ cho lối sống của một những tầng lớp, một giai cấp, một dân tộc bản địa thì nó được gọi là nhân vật lí tưởng. Còn nhân vật phản diện tất yếu nằm trong sự phê phán, phủ định của tác giả, đó là những nhân vật mang phẩm chất xấu xa, trái với đạo lí và lí tưởng, trái chiều về tính cách với nhân vật chính diện. Trong truyện “ Lục Vân Tiên ” của Nguyễn Đình Chiểu, hoàn toàn có thể thuận tiện nhận thấy hai tuyến nhân vật này, đó là Lục Vân Tiên, Kiều Nguyệt Nga, Hớn Minh, Vương Tử Trực và cha con Võ Thể Loan, Bùi Kiệm, Trịnh Hâm v.v … Ở đây, cũng cần quan tâm, khái niệm nhân vật chính diện và nhân vật phản diện đều thuộc phạm trù lịch sử vẻ vang, chúng tương ứng với khuynh hướng xã hội và ý niệm đạo đức của từng thời đại, do đó không nên xem xét, phân loại chúng một cách máy móc, áp đặt. Trong văn học cổ đại và trung cổ có loại nhân vật thường Open chỉ để thực thi một số ít tính năng nhất định, ví dụ : Chức năng cứu thế, tính năng được cho phép màu, thử thách lòng tốt và ban phát niềm hạnh phúc như ông Bụt trong “ Tấm Cám ” ; công dụng cản trở, hãm hại người tốt như mụ phù thủy trong “ Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn ” … Loại nhân vật này thường không có đời sống nội tâm, hầu hết được bộc lộ ở những hành vi hình thức bề ngoài và có tính cách không đổi từ đầu đến cuối tác phẩm. Sau nữa, hoàn toàn có thể nói tới loại nhân vật tư tưởng, thường được nhà văn phát minh sáng tạo để minh họa cho một quan điểm tư tưởng của mình, hoặc để biểu lộ một tư tưởng nào đó của thời đại. Trong “ Những người khốn khổ ” ( V. Huygô ), Jave là nhân vật bộc lộ tư tưởng phụng sự pháp lý nhà nước, còn Giăng-van-giăng lại là nhân vật biểu lộ tư tưởng nhân đạo phụng sự con người … Ngoài ra, còn hoàn toàn có thể nói tới một số ít loại hình nhân vật khác, nhưng nhìn chung khi phân định loại hình nhân vật phải rất linh động dựa trên cơ sở năng lực phản ánh hiện thực của chúng và ý đồ tư tưởng của nhà văn.

            Từ khái niệm nhân vật tới khái niệm tính cách và tính cách điển hình là những mức độ khác nhau về chất lượng tư tưởng – nghệ thuật của sự thể hiện con người trong tác phẩm văn học. Chẳng hạn, trong truyện “Chí Phèo” có rất nhiều nhân vật như Bá Kiến, bà ba vợ Bá Kiến, Lí Cường, Thị Nở, bà cô Thị Nở, anh đi thả ống lươn, bà chủ quán, Đội Tảo, Binh Chức, Năm Thọ, Chí Phèo, Tự Lãng, anh thuyền chài, những người đi chợ buổi sớm v.v…; nhưng trong số đó rõ ràng chỉ các nhân vật như Bá Kiến, Lí Cường, Thị  Nở, Binh Chức, Năm Thọ, Chí Phèo mới là các nhân vật có tính cách (còn gọi là tính cách nhân vật, hoặc nói gọn hơn là tính cách); và trong các tính cách ấy chỉ có Bá Kiến, Chí Phèo mới xứng đáng là những tính cách điển hình (hay nhân vật điển hình). Trong nghiên cứu văn học, theo nghĩa rộng nhất của nó, khái niệm nhân vật mới là hình ảnh về con người, khái niệm tính cách đã là hình tượng về con người, còn khái niệm tính cách điển hình chính là điển hình về con người; và như vậy, dùng khái niệm nhân vật là chỉ đối tượng được nói đến, còn dùng khái niệm tính cách và tính cách điển hình là đã bao hàm cả sự đánh giá về chất lượng tư tưởng – nghệ thuật của đối tượng đó.

Tính cách có một vai trò rất là quan trọng so với cả nội dung và hình thức của tác phẩm văn học. Đối với nội dung, tính cách có trách nhiệm cụ thể hóa sự thực thi của chủ đề tư tưởng tác phẩm, hay nói đơn cử hơn, trải qua sự hoạt động giải trí và mối quan hệ giữa các tính cách, người đọc sẽ đi đến một sự khái quát hóa về mặt nhận thức tư tưởng. Tính cách cũng là tác nhân hầu hết tạo nên diễn biến của các sự kiện trong qúa trình tăng trưởng của diễn biến. Cũng qua mạng lưới hệ thống tính cách, người đọc hoàn toàn có thể nhìn nhận năng lực biểu lộ nội dung của các yếu tố hình thức như ngôn từ, cấu trúc, những quy luật loại thể, các giải pháp biểu lộ … Tóm lại, hoàn toàn có thể nói như Heghen : “ Tính cách là điểm TT của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức ”, còn Đôtxtoiepxki thì chứng minh và khẳng định : “ Đối với nhà văn, hàng loạt yếu tố là ở tính cách ”.

            Thực ra cũng cần phải nói tới một cách hiểu khác về khái niệm “tính cách”. Chẳng hạn, đọc “Tam quốc diễn nghĩa” người ta nhận xét: “Tào Tháo là nhân vật có tính cách đa nghi, gian hùng, Lưu Bị có tính cách khoan dung, độ lượng, thương người”…, ở đó khái niệm “tính cách” được hiểu là những đặc điểm, những phẩm chất nào đó của nhân vật được thể hiện tương đối rõ nét. Nhưng như đã nói ở trên, chủ yếu khái niệm “tính cách” được dùng theo cách hiểu sau đây: Tính cách cũng là nhân vật, nhưng là nhân vật được thể hiện với một chất lượng tư tưởng và nghệ thuật cao hơn, tuy chưa đạt đến mức độ là những điển hình.

Tính cách mang truyền thống riêng, độc lạ của một con người riêng biệt, đơn cử, nhưng lại mang những nét chung, tiêu biểu vượt trội cho nhiều người khác ở một mức độ nhất định, đồng thời nó có một qúa trình tăng trưởng hợp với logic đời sống ; Kết luận, nó có tính riêng, tính chung và tính logic. Tính chung ( hay tính khái quát, tính thông dụng ) của tính cách là sự tổng hợp và nâng cao những nét tiêu biểu vượt trội có ở nhiều người cùng một nghề nghiệp, giới tính, tuổi tác, giai cấp, dân tộc bản địa, thời đại … với tính cách đó ; trong những bộc lộ ấy, tính chung về mặt giai cấp là quan trọng nhất, vì nó quyết định hành động thực chất xã hội của tính cách. Tính chung luôn có mối liên hệ mật thiết với tính riêng, bởi suy đến cùng, tính cách chính là sự biểu lộ cái chung qua cái riêng, và nói như Xâytlin trong “ Lao động nhà văn ” : “ Tính cách là sự phản ánh những mặt thực chất của hiện thực dưới hình thức đậm chất ngầu hóa, và độc lạ, là một nội dung phức tạp trong một hình thức đơn nhất ”. Có thể ý niệm tính riêng ( hay tính đơn cử, tính riêng biệt ) của tính cách là tập hợp của những nét bền vững và kiên cố và độc lạ, làm cho nó phân biệt rõ ràng với những tính cách khác về hình thể, tính tình, tâm lí, phương pháp hành vi … ; trong đó đặc thù riêng biệt của các trạng thái tâm lí là quan trọng nhất vì nó quyết định hành động truyền thống cá thể của tính cách ; Đây cũng chính là đặc thù để các nhà nghiên cứu về L.Tônxtôi cho rằng mỗi nhân vật của ông đều có một “ chứng minh thư tâm lí ” riêng. Thật dễ nhận thấy những người lính trẻ trong “ Dấu chân người lính ” của Nguyễn Minh Châu cùng có tính chung là dũng mãnh, sáng sủa, yêu đời, mê hồn lí tưởng, nhưng mỗi người trong số họ lại có một “ khuôn mặt tâm hồn ” riêng, không ai giống ai : nếu Lữ hồn nhiên, mơ mộng thì Cận lại trầm tĩnh, chín chắn ; nếu Khuê khôn ngoan, tinh ranh thì Lượng mộc mạc, đa cảm ; tựa như “ Những ngôi sao 5 cánh xa xôi ” của Lê Minh Khuê đã khắc họa được những cô gái người trẻ tuổi xung phong đầy đậm cá tính dù ở họ đều có chung niềm tin dũng mãnh, mặc kệ khó khăn vất vả và có tình cảm chiến sỹ đồng đội keo sơn gắn bó : Chị Thao chín chắn, từng trải trong việc làm nhưng lại sợ vắt và máu, lông mày tỉa nhỏ như que tăm, áo lót cái nào cũng thêu chỉ màu … Nho thì trông như một que kem trắng, thích để nguyên quần áo ướt sau khi tắm và thích ăn kẹo chanh còn Phương Định thì thoạt trông có vẻ như kiêu kì nhưng thật ra một cô gái mộng mơ, thích soi gương, ngồi bó gối mơ màng và hát … Còn tính logic của tính cách chẳng phải là cái gì khác mà chính là cái logic khách quan của đời sống được bộc lộ trải qua tính cách, biến thành cái thực chất bên trong của tính cách, quyết định hành động sức sống của tính cách. Tính logic là sự tăng trưởng trong hàng loạt cuộc sống, trong từng diễn biến tư tưởng, tình cảm, hành vi của tính cách theo những quy luật tất yếu của đời sống, những quy luật đó là chung cho nhiều người. Cũng do đó, khi tính cách tăng trưởng, theo những quy luật như vậy thì nó đã biểu lộ một phần của tính chung ; mặt khác, mỗi tính cách đều hoàn toàn có thể triển khai những quy luật chung theo cách riêng để tương thích với cuộc sống đơn cử của mình. Do đó, khi tính cách đã có lính logic thì đồng thời nó đã bộc lộ phần nào cả tính chung và tính riêng.

            Nhân vật và tính cách là những yếu tố thuộc nội dung, nhưng các biện pháp thể hiện chúng sao cho thật sinh động, hấp dẫn lại thuộc về hình thức của tác phẩm. Trước hết, phương tiện cơ bản để thực hiện các biện pháp đó là các chi tiết – những nét cụ thể mà nhà văn sử dụng để miêu tả ngoại hình, nội tâm, hành động của nhân vật, cũng như những cảnh vật, sự kiện có liên quan đến nhân vật đó. Đan dệt hàng loạt chi tiết với nhau mới có được một bức tranh bằng ngôn ngữ có thể tạo nên một ấn tượng tương đối xác định về nhân vật. Các chi tiết cần được sắp xếp, bố trí thật chặt chẽ, không thừa hoặc thiếu, có một quá trình phát triển logic – nghĩa là chúng liên quan với nhau một cách tất yếu.

Các cụ thể đóng một vai trò rất quan trọng trong hoạt động giải trí miêu tả ngoại hình và miêu tả hành vi của nhân vật. Ngoại hình là một khái niệm nhằm mục đích chỉ hình dáng, diện mạo, phục trang, cử chỉ, tác phong …, Kết luận là hàng loạt những biểu lộ tạo nên hình dáng bên ngoài của nhân vật. Nhà văn hoàn toàn có thể khắc họa ngoại hình nhân vật một cách trực tiếp trải qua ngôn từ người kể chuyện, ví dụ điển hình Nam Cao miêu tả văn sĩ Hoàng : “ Anh Hoàng đi ra. Anh vẫn bước khệnh khạng, thư thả chính bới người khí to béo quá, vừa bước vừa bơi hai cánh tay kềnh kệnh ra hai bên, những khối thịt bên dưới nách kềnh ra và trông tủn ngủn như ngắn quá … ” ( Đôi mắt ). Cũng có khi ngoại hình nhân vật được miêu tả một cách gián tiếp qua ngôn từ hoặc cái nhìn của một nhân vật khác trong tác phẩm ( như ngoại hình Kim Trọng qua mắt Kiều trong buổi gặp gỡ tiên phong ). Ngoại hình nhân vật hoàn toàn có thể được nhà văn tập trung miêu tả trong một đoạn văn ngắn gọn, nhưng cũng hoàn toàn có thể được miêu tả một cách rải rác, xen kẽ giữa các chương, đoạn, qua những trường hợp và hoạt động giải trí khác nhau của nhân vật. Đó hoàn toàn có thể là những nét của body toàn thân hoặc chỉ là một vài đặc thù điển hình nổi bật nhất trong diện mạo của nhân vật … Nhìn chung, ngoại hình nhân vật được biểu lộ sinh động sẽ góp thêm phần thể hiện tính cách nhân vật, đặc biệt quan trọng nó có tính năng khá rõ trong việc riêng biệt hóa nhân vật. Còn hành vi của nhân vật không chỉ là yếu tố thiết yếu để thể hiện tính cách mà còn là yếu tố không hề thiếu thôi thúc sự diễn biến của diễn biến trong tác phẩm. Đó chính là những việc làm đơn cử của nhân vật trong quan hệ ứng xử với các nhân vật khác và trong những trường hợp khác nhau của đời sống. Cũng như miêu tả ngoại hình, việc miêu tả hành vi của nhân vật hoàn toàn có thể được thực thi trải qua ngôn từ người kể chuyện hoặc qua ngôn từ của nhân vật khác. Đáng chú ý quan tâm là hành vi của nhân vật phải được miêu tả một cách đồng nhất, và ở điểm này lời khuyên của L. Tônxtôi rất có ý nghĩa : “ Hãy sống đời sống của các nhân vật được miêu tả và tự các nhân vật sẽ làm những gì mà họ cần phải làm do tính cách của họ ”. Cuối cùng, các nhà văn còn quan tâm biểu lộ ngôn từ của nhân vật, chính bới ngôn từ là một địa thế căn cứ quan trọng để diễn đạt phẩm chất và tính cách của mỗi con người, nó đóng vai trò quan trọng trong qúa trình riêng biệt hóa nhân vật. Những đoạn đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm của nhân vật, tự chúng “ vang lên ”, để nhân vật tự biểu lộ, trình diện những diễn biến tâm trạng của mình. Văn học Nước Ta và quốc tế đã ghi nhận những điển hình nhân vật và tính cách nhiều khi chỉ trải qua ngôn từ nhân vật : những Chí Phèo, AQ, Tào Tháo … đã vật chứng cho điều đó, còn M.Gorki khi nói về những ông chủ nhà băng trong tiểu thuyết “ Miếng da lừa của ” Bandăc đã viết : “ Ở đây, Bandăc chỉ dùng những lời trò chuyện rời rạc bên bàn ăn mà vẽ lên được những khuôn mặt và những tính cách rõ nét đến lạ lùng ”.

Source: https://evbn.org
Category: Giới Tính