Luận văn Vấn đề bản chất và đặc trưng của văn học trong giáo trình lý Luận văn học Việt Nam từ những năm 1960 đến nay

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN.3

MỤC LỤC. 4MỞ ĐẦU. 11. Lý do chọn đề tài. 12. Lịch sử yếu tố. 23. Mục đích điều tra và nghiên cứu đề tài. 104. Đối tượng, khoanh vùng phạm vi điều tra và nghiên cứu. 115. Phương pháp điều tra và nghiên cứu. 136. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài. 137. Cấu trúc luận văn. 14Chương 1 : SỰ VẬN ĐỘNG QUAN NIỆM VỀ VẤN ĐỀ BẢN CHẤT XÃ HỘI CỦAVĂN HỌC. 151.1. Vận động thừa kế. 151.1.1. Đối tượng của văn học. 171.1.2. Văn học là một hình thái ý thức thuộc thượng tầng kiến trúc. 201.1.3. Văn học và hiện thực. 221.1.4. Văn học và những hình thái ý thức thượng tầng kiến trúc. 241.1.5. Tính khuynh hướng của văn học. 26

1.1.6. Chức năng của văn học.30

1.2. Vận động thay đổi tư duy về 1 số ít yếu tố cơ bản của thực chất xã hội. 321.2.1. Vấn đề văn học và hiện thực. 331.2.2. Vấn đề văn học và chính trị. 361.2.3. Vấn đề tính năng của văn học. 40Chương 2 : SỰ VẬN ĐỘNG QUAN NIỆM VỀ BẢN CHẤT THẨM MỸ CỦA VĂNHỌC. 492.1. Quan niệm về thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học trong giáo trình lý uậnvăn học trước năm 1986. 502.1.1. Hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ. 512.1.2. Điển hình nghệ thuật và thẩm mỹ. 54

141 trang | Chia sẻ : mimhthuy20| Lượt xem : 588| Lượt tải : 0

Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Luận văn Vấn đề bản chất và đặc trưng của văn học trong giáo trình lý Luận văn học Việt Nam từ những năm 1960 đến nay, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

những năm 80 của thế kỷ XX, thời gian quốc gia và văn học có nhiều đổi khác, giáo trình Lý luận văn học, năm 1986, do Phương Lựu chủ biên, vẫn kế tục nhiều yếu tố, vấn đề của những giáo trình trước đó. Xét về mức độ thay đổi tư duy, so với những giáo trình cùng thời, khu công trình này chưa thể sánh bằng. Tuy nhiên, người đọc hoàn toàn có thể tìm thấy ở đây những tín hiệu thay đổi trong cách đặt và kiến giải yếu tố. Về lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật của 59 văn học thẩm mỹ và nghệ thuật ví dụ điển hình. Tác giả Trần Đình Sử, người chấp bút chương VI, Văn nghệ, một hình thái ý thức xã hội đặc trưng, không đặt ra một mục riêng để bàn sâu về đặc trưng lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật trong văn học nghệ thuật và thẩm mỹ. Nhưng khi tác giả đi vào nghiên cứu và phân tích những phương diện thẩm mỹ và nghệ thuật như đối tượng người tiêu dùng, nội dung, hình tượng, nổi bật thẩm mỹ và nghệ thuật, ta phát hiện ở đấy những quan điểm mới. Tựu trung, tác giả có ý nhấn mạnh vấn đề cội nguồn thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học nằm ở ý niệm của nó về chân lý đời sống và chân lý về cái đẹp. Trong đó, chân lý về cái đẹp luôn được gắn liền với cái tốt, cái thật. Ông viết : “ Đặc điểm của nội dung văn nghệ là khát vọng thiết tha muốn biểu lộ một ý niệm về chân lý đời sống, một chân lý về cái đẹp, cái tốt, cái thật biểu lộ trong những hiện tượng kỳ lạ tự nhiên và xã hội, trong những quan hệ giữa người và người, trong tính cách con người ” [ 41, tr. 128 ]. Đó là loại chân lý không phải từ sự áp đặt của hệ ý thức khác, mà chính từ sự thể nghiệm của nhà văn trong đời sống. Qua tác phẩm nghệ thuật và thẩm mỹ, nhà văn “ muốn nói to lên cho mọi người, muốn thuyết phục họ và san sẻ với họ ” chân lý thẩm mỹ và nghệ thuật do mình tiên nghiệm. Cho nên, theo tác giả, nội dung của văn học nghệ thuật và thẩm mỹ không phải là đời sống như nó vốn có, mà là “ đời sống được ý thức về mặt tư tưởng và giá trị ”, được tái hiện “ trong đối sánh tương quan với lý tưởng, khát vọng, tình cảm của con người ” [ 41, tr. 128 ]. Nghĩa là như nó cần phải có. Quan điểm này liên tục được giáo trình Văn học, nhà văn, bạn đọc ( 2002 ) khẳng định chắc chắn, tăng trưởng. Tác giả Nguyễn Nghĩa Trọng, trong phần Nội dung tình cảm xã hội thẩm mỹ, cho rằng tự thực chất văn học luôn hướng đến một lý tưởng và tham vọng cao đẹp, vượt lên trên cái đẹp của đời sống đời thường. Tuy nhiên, khác với những hình thái ý thức như chính trị, đạo đức, triết học, văn học đi đến lý tưởng của mình bằng con đường tình cảm. Lý tưởng của văn học là lý tưởng về một xã hội hùng vĩ, nhân văn, nên tình cảm trong văn học cũng khác tình cảm thông thường. Nó là tình cảm xã hội thẩm 60 mỹ. Nói cách khác, bằng con đường tình cảm thẩm mỹ và nghệ thuật, văn học kiến thiết xây dựng lý tưởng của nó sao cho vừa bám trụ với hiện thực đời sống lại vừa biểu lộ một hình mẫu khác đời sống. Ông viết : “ Nghệ thuật không thoát ly nhưng cần làm cho tâm hồn con người được nâng cao hơn so với tình cảm trong thực tiễn hàng ngày trong mọi nghành đời sống ” [ 42, tr. 64 ]. Đối tượng TT phản ánh của văn học đương nhiên là cái đẹp, cái cao quý, nhưng cũng không xa lánh cái thấp hèn. Trái lại, văn học trực diện, đấu tranh với cái xấu xa thấp hèn trong thế “ đối sánh tương quan nó theo một lý tưởng và tham vọng cao đẹp ” [ 42, tr. 64 ]. Ngay cả ở những trường hợp như vậy cũng là văn học đang “ gián tiếp gắn bó với cái đẹp ”. Tác giả Nguyễn Nghĩa Trọng cũng cho rằng, với điểm trung tâm là cái đẹp hoàn thành xong, lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học “ tuy không như nhau, nhưng là thống nhất với chân lý và đạo lý ” đời sống [ 42, tr. 64 ]. Nói cách khác, cái đẹp trong ý niệm nghệ thuật và thẩm mỹ của văn học gồm có cái chân thực và cái thiện. Mặt khác, ông cũng thấy rằng, văn học là một dạng ý thức, tình cảm. Văn học trải qua phản ánh hiện tượng kỳ lạ đời sống bằng hình thức trực quan mà thể hiện khao khát, tham vọng. Vì vậy, dù hiện tượng kỳ lạ văn học phản ánh là gì đi nữa thì đấy cũng “ chỉ là bóng hình của cuộc sống, chứ không phải là bản thân cuộc sống đích thực ” [ 42, tr. 62 ]. Mặt khác, ông cho rằng, văn học cũng như thẩm mỹ và nghệ thuật “ không hề bày ra một quyền hạn thiết thực nào cả, mặc dầu rất tự nhiên và chính đáng đi nữa. Văn nghệ là một thứ trọn vẹn “ hình thức ”, hiểu theo nghĩa rất rộng về mặt triết học của từ này ” [ 42, tr. 62 ]. Đến với văn học, bất luận là sáng tác hay chiêm ngưỡng và thưởng thức, phê bình đều “ phải thật “ vô tư ”, không vướng víu bởi những quyền lợi và nghĩa vụ và yên cầu quá thiết thực, mặc dầu có thiết yếu và cấp bách đến đâu ” [ 42, tr. 62 ]. Như vậy, cách lập luận của tác giả cho thấy, thực chất của văn học là cái đẹp dưới dạng ý thức. Việc văn học phản ánh hiện tượng kỳ lạ đời sống xã hội là tất yếu nhưng cũng là dạng phản ánh thẩm mỹ và nghệ thuật và thể hiện tình 61 cảm trong chiều kích thẩm mỹ và nghệ thuật của riêng nó. Mọi quy chiếu hiện thực từ tác phẩm ra đời sống và ngược lại đều bóp chết giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học. Trong những giáo trình thời thay đổi, Lý luận văn học ( nhập môn ) ( 2010 ) của Huỳnh Như Phương có lẽ rằng là cuốn giáo trình trình diễn được nhiều điểm mới lạ hơn cả, đồng thời xử lý yếu tố cũng nhuần nhị hơn. Công trình là tác dụng của quy trình nhiều năm tiếp đón, tinh lọc, tổng hợp lý thuyết mỹ học, văn học tân tiến quốc tế, cùng những suy ngẫm khoa học và kinh nghiệm tay nghề giảng dạy của ông. Trong những yếu tố bản thể của văn học, tác giả nhìn nhận thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật cũng quan trọng, thiết yếu như thực chất xã hội và thực chất ngôn từ. Trong ý niệm của Huỳnh Như Phương, văn học được xem không phải như một phương tiện đi lại phản ánh hiện thực và thể hiện ý thức chính trị, mà “ như một sự tò mò và phát minh sáng tạo nghệ thuật và thẩm mỹ ”. Dẫu rằng, văn học thẩm mỹ và nghệ thuật không phải là nghành duy nhất có yếu tố thẩm mỹ và nghệ thuật, nhưng “ là nghành nghề dịch vụ mà trong đó ý thức thẩm mỹ và nghệ thuật được thực thi toàn vẹn nhất, là hình thái cao nhất của sự biểu lộ ý thức thẩm mỹ và nghệ thuật ” cả trên bình diện xã hội lẫn trên bình diện cá thể [ 59, tr. 70 ]. Khám phá và phát minh sáng tạo nghệ thuật và thẩm mỹ, văn học hướng đến mục tiêu kiến thiết xây dựng một “ vương quốc ” hoàn mỹ. Ở vương quốc ấy, cảm quan của con người về cái đẹp, về sự hòa giải trong đời sống vạn vật thiên nhiên và xã hội được tăng trưởng tự do và triển khai xong nhất. Cần thiết phải phân biệt giữa lý tưởng xã hội, lý tưởng đạo đức và lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật, để có cái nhìn bao quát, sâu xa đối tượng người dùng, tránh đi những ngộ nhận như lý luận trước năm 1986. Mặt khác, xử lý đúng đắn yếu tố này, hoàn toàn có thể chứng tỏ một cách thuyết phục về thực chất và đặc trưng của văn học, đồng thời xác lập vị thế của hình thái ý thức này trong sống sót xã hội. Giáo trình Lý luận văn học ( nhập môn ) ( 2010 ) đã làm được điều này. Tác giả Huỳnh Như Phương sớm nhận diện được mấu chốt của yếu tố thực chất văn 62 học, ở chỗ phải xác lập cho được tiềm năng, lý tưởng đặc trưng của văn học nghệ thuật và thẩm mỹ. Ông xác lập : tiềm năng cơ bản của hoạt động xã hội là lý tưởng xã hội ; tiềm năng cơ bản của chuẩn mực đạo lý là lý tưởng đạo đức ; tiềm năng cơ bản của thẩm mỹ và nghệ thuật là lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ. Lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ “ hướng tới cái đẹp trong tham vọng và khát vọng của con người, nó nêu bật hình ảnh về những giá trị và quan hệ nghệ thuật và thẩm mỹ hoàn hảo mà con người cho rằng cần phải có, cần nên có ” [ 59, tr. 89 ]. Là đại diện thay mặt cho tính tất yếu phổ quát của cái đẹp, lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật bao hàm trong nó những nội dung đa phần của lý tưởng xã hội và lý tưởng đạo đức. Quan niệm của Huỳnh Như Phương trong giáo trình này một lần nữa cho thấy, rõ ràng thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật đã được lý luận văn học xác tín trở lại ( lần đầu có lẽ rằng vào thập niên 30 của thế kỷ trước, đặc biệt quan trọng ở cuộc tranh luận “ nghệ thuật và thẩm mỹ vị nhân sinh ” và “ thẩm mỹ và nghệ thuật vị thẩm mỹ và nghệ thuật ). Nói cách khác, lý luận văn học Nước Ta thời thay đổi nói chung, giáo trình lý luận văn học bậc ĐH nói riêng, không coi yếu tố thẩm mỹ và nghệ thuật là phương tiện đi lại trung chuyển mà là mục tiêu tự thân của nghệ thuật và thẩm mỹ. Nói như vậy, không có nghĩa nghệ thuật và thẩm mỹ xa rời đời sống, co mình trong khu tự trị. Lý luận thời thay đổi thừa nhận văn học thẩm mỹ và nghệ thuật bái vọng cái đẹp viễn tượng, nhưng dù thế nào nó vẫn luôn giữ cho “ đôi chân ” chạm đất. Bằng cách trải qua phản ánh hiện thực, nó tạo ra hình ảnh đơn cử cảm tính về cái đẹp cần phải có, cái đẹp trong tham vọng để mọi người hoàn toàn có thể cảm nhận được. Một yếu tố khác tương quan đến lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ được đặt ra – yếu tố vai trò của nhà văn trong đối sánh tương quan với hoạt động giải trí phát minh sáng tạo thẩm mỹ và nghệ thuật và đời sống xã hội. Từ những lập luận ở trên, hoàn toàn có thể thấy, cùng với việc biến hóa ý niệm về thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật, ý niệm về vai trò của nhà văn trong hoạt động giải trí phát minh sáng tạo cũng được giáo trình lý luận văn học thời thay đổi nhìn nhận lại. Nhà văn, anh ta không chỉ là người tri nhận được chân lý đời sống, chân 63 lý đạo đức, mà còn sớm tri nhận được chân lý thẩm mỹ và nghệ thuật – một thứ chân lý mà vốn dĩ trong nó đã bao hàm chân lý của những hình thái ý thức khác. Do vậy, việc nhà văn sáng tạo tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật không phải là việc ghi nhận những sự kiện, hiện tượng kỳ lạ đời sống và mê dụ người đọc bằng lối kể chuyện sinh động. Nhà văn, trong ý niệm của giáo trình từ năm 1986 đến nay, là người gìn giữ và phát minh sáng tạo cái đẹp lý tưởng, là người đưa lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ đến với đời sống quả đât và khơi gợi trong tiềm thức trái đất lòng khao khát cái đẹp triển khai xong, bằng cách thiết kế xây dựng hình tượng đơn cử cảm tính về nó. Tác phẩm văn học là mẫu sản phẩm phát minh sáng tạo ý thức của anh ta và anh ta đã dùng nó để “ chăn dắt ” phần niềm tin của trái đất. Tuy vậy, điều này cũng không có nghĩa tác phẩm văn học chỉ miêu tả cái đẹp, xa lánh cái xấu xa thấp hèn. Một thời hạn dài trong lịch sử dân tộc văn học Nước Ta, nhất là những năm quốc gia bị bom đạn tàn phá, lý luận, phê bình thiên về cái cao quý, mà quên rằng cái bi, cái hài, cái tầm thường cũng là đối tượng người tiêu dùng phản ánh của văn học nghệ thuật và thẩm mỹ. Dù quả thực, khi niềm tin dân tộc bản địa trỗi dậy, thì không chỉ người làm lý luận mà chính những nhà văn cũng dễ rung động bởi cái cao quý. Nhưng khi sự quan tâm đó đi quá ngưỡng, lý luận bị lệch khỏi “ đường ray ” mà lẽ ra cần chạy và đã để lạc những “ hành khách ” nó cần đón. Những người nghiên cứu và điều tra và công chúng yêu văn học vẫn còn nhớ biết bao câu truyện buồn của làng văn Nước Ta về những tác giả, tác phẩm văn học sinh ra giữa thời chiến. Hữu Loan, Trần Dần, Phùng Quán, Lê Đạt, là những trường hợp như vậy. Ngay khi có điều kiện kèm theo, lý luận văn học thời thay đổi, trong đó có giáo trình lý luận văn học bậc ĐH, đã kịp đổi khác nhận thức của mình. Khái niệm thẩm mỹ và nghệ thuật được hiểu với nội hàm rộng hơn cái đẹp. Theo đó, đối tượng người tiêu dùng của văn học cũng được thừa nhận không chỉ có cái đẹp, cái cao quý mà còn có cái bi, cái hài. Và nhà văn, anh ta thiết kế xây dựng hình tượng không phải chỉ để phản ánh hiện thực như nó vốn có, đang có mà như là nó cần phải có trong lý 64 tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật của anh ta. Tác giả Huỳnh Như Phương viết, trong Lý luận văn học ( nhập môn ) ( 2010 ) : “ Nhà văn là người thay mặt đại diện cho xã hội nói lên những điều không bằng lòng, những mối bất hòa với thực tại, đồng thời diễn đạt những tham vọng, khát vọng của con người bằng ngôn từ nghệ thuật và thẩm mỹ. Khi tham vọng và khát vọng đó không triển khai được, trở nên xa vời, tác phẩm sẽ thấm đẫm một nỗi buồn về lý tưởng ” [ 59, tr. 90 ]. Lúc này, nhà văn xử lý xích míc giữa hiện thực và lý tưởng “ không phải bằng cách biến lý tưởng phải phục tùng hiện thực mà bằng cách miêu tả hiện thực với niềm tin phê phán ” [ 59, tr. 90 ]. Cuộc sống có muôn màu, nhưng không phải khi nào, với ai cũng tròn đầy. Thử thách nhiều mà niềm hạnh phúc thì chỉ như một tấm chăn hẹp, kéo bên nào cũng lệch. Chính vì thế mà lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật hun đúc, hình thành trong tư tưởng con người. Nó là khát vọng và tham vọng của con người về một tương lai tươi đẹp. Khi được bộc lộ trong nghệ thuật và thẩm mỹ, một thực thể có “ đôi mắt ” không ngừng hướng về cái đẹp viễn tượng và “ đôi chân ” không ngừng chạm đất, “ lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ trở thành phương pháp dự báo sự hoạt động tiến hóa của xã hội, phương pháp tu dưỡng nhân cách và tâm hồn con người ” [ 59, tr. 90 ]. Văn học, với tư cách là ngành thẩm mỹ và nghệ thuật ngôn từ, “ là một trong những con đường tuyệt diệu nhất để diễn đạt lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật và làm cho mọi người hoàn toàn có thể cảm nhận được ”. Trong tác phẩm văn học, nhà văn vừa mày mò cái đẹp thực tại, vừa phát minh sáng tạo cái đẹp mới và “ chiêm nghiệm mình trong một quốc tế do mình phát minh sáng tạo nên ” [ 59, tr. 71 ], dưới dạng hình tượng đơn cử cảm tính. Do vậy, viết là một quy trình, nói như tác giả Huỳnh Như Phương, là “ tái tạo và phát minh sáng tạo quốc tế những đối tượng người tiêu dùng ”, chứ không thuần túy là miêu tả cái đẹp hiện tồn theo tính tất yếu lịch sử dân tộc như ý niệm của giáo trình lý luận trước thay đổi. Bản chất của quy trình viết ấy là phát minh sáng tạo theo quy luật của cái đẹp, mà trải qua đấy, nhà văn với vai trò chủ thể, là người đi trước trong 65 kinh nghiệm tay nghề mày mò thẩm mỹ và nghệ thuật, “ truyền thực chất của mình cho những đối tượng người dùng ” khách quan. Đến lượt mình, “ những đối tượng người tiêu dùng ấy lại truyền cái thực chất người ( tác giả nhấn mạnh vấn đề ) cho công chúng chăm sóc thưởng ngoạn ” [ 59, tr. 71 ]. Bằng cách ấy, nhà văn thuyết phục bạn đọc cả về phương diện lý trí lẫn phương diện xúc cảm. Vì vậy, tác giả Huỳnh Như Phương cho rằng : “ Trong khi những hiện tượng kỳ lạ đời sống được miêu tả ở góc nhìn tích cực hay xấu đi, nhà văn cũng luôn gợi lên trong người đọc sự đồng cảm với lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ của mình, lôi kéo công chúng trở thành người sát cánh và người kế tục lý tưởng mà mình tôn vinh ” [ 59, tr. 91 ]. Nói văn học có tính năng giáo dục tức là giáo dục thẩm mỹ và nghệ thuật như vậy. 2.2.2. Hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ và phản ánh thẩm mỹ và nghệ thuật Có sự độc lạ trong ý niệm của giáo trình lý luận văn học trước và sau năm 1986 về hình tượng thẩm mỹ và nghệ thuật. Trước năm 1986, hình tượng ( mà đỉnh điểm của nó là nổi bật thẩm mỹ và nghệ thuật ) thường được cho là phương tiện đi lại phản ánh hiện tượng kỳ lạ xã hội của văn học nghệ thuật và thẩm mỹ. Do đó, dù có phần hư cấu, nhưng nó vẫn phải bảo vệ sự tương ứng với hiện thực khách quan. Nghĩa là được kiến thiết xây dựng theo quy luật sống sót của đời sống. Theo đó, dòng văn học hiện thực chủ nghĩa được nhìn nhận cao với khuynh hướng phản ánh chân thực đời sống trải qua sự chân thực, sinh động của hình tượng. Từ năm 1986 đến nay, đặc biệt quan trọng ở những giáo trình xuất bản mấy năm gần đây, yếu tố này đã được nhận thức lại, cởi mở và nhuần nhị hơn. Xuất phát từ ý niệm mục tiêu của văn học là biểu lộ lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ, giáo trình lý luận văn học từ 1986 đến nay nhìn nhận hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ như thể hình thức cụ thể hóa lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật, điều mà văn học theo đuổi. Bởi vì, như tác giả Huỳnh Như Phương viết trong Lý luận văn học ( nhập môn ) ( 2010 ) : “ Lý tưởng – đó ý niệm về sự hoàn thành xong, là tham vọng về tương lai ” [ 59, 66 tr. 88 ]. Nó cần được biểu lộ bằng hình thức đơn cử cảm tính. Với tư cách là ngành thẩm mỹ và nghệ thuật ngôn từ, văn học có thế mạnh trong thiết kế xây dựng hình tượng. Hình tượng của văn học hoàn toàn có thể coi là một trong những “ con đường tuyệt diệu nhất để diễn đạt lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật và làm cho mọi người hoàn toàn có thể cảm nhận được ”, và nếu không có hình tượng, văn học nói riêng, thẩm mỹ và nghệ thuật nói chung “ sẽ không hề tạo ra ấn tượng về hình ảnh cái đẹp cần phải có, cái đẹp trong tham vọng ” [ 59, tr. 89 ]. Được xem là hình thức cụ thể hóa những yếu tố thẩm mỹ và nghệ thuật trừu tượng, hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ, trong ý niệm của những tác giả giáo trình thời thay đổi, hoàn toàn có thể miêu tả cái thực trong đời sống hoặc cái chỉ có trong tâm tưởng nhà văn, miễn là nó tìm được sự tương đương với hình thức sống sót của đời sống. Giáo trình Văn học, nhà văn, bạn đọc ( 2002 ) có đoạn viết : Hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ, “ đó là một thể thống nhất sinh động giữa thực và hư, trực tiếp và gián tiếp, không thay đổi và biến hóa, thống nhất và phong phú, mang đầy nội dung đời sống, tư tưởng và cảm hứng ” [ 42, tr. 71 ]. Vai trò của hình tượng không chỉ ở chỗ biểu lộ ý thức nghệ thuật và thẩm mỹ, ý thức xã hội của nhà văn bằng một hình thức đơn cử, mà còn là cầu nối, giữ cho văn học nghệ thuật và thẩm mỹ gắn liền với đời sống, thuyết phục người đọc bằng cả lý trí và cảm hứng. Để biểu lộ lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật, văn học hoàn toàn có thể thiết kế xây dựng hình tượng của mình theo hình thức sống sót của nhiều loại đối tượng người dùng trong đời sống. Đó không chỉ là hình tượng về cái đẹp, cái cao quý, mà còn có hình tượng về cái bi, cái hài, Tất cả đều được văn học thiết kế xây dựng trong thế đối sánh tương quan với cái đẹp lý tưởng mà nó muốn hướng tới. Về vấn đề hình tượng thẩm mỹ và nghệ thuật và phản ánh thẩm mỹ và nghệ thuật, giáo trình Lý luận văn học ( nhập môn ) ( 2010 ) trình diễn bốn nhóm hình tượng, tương ứng với bốn nhóm đối tượng người dùng đời sống mà văn học thường tò mò, gồm : cái đẹp, cái cao quý, cái bi và cái hài. Theo tác giả Huỳnh Như Phương, tò mò 67 cái đẹp là hoạt động giải trí tiếp tục của văn học. Chính ở việc tò mò và phát minh sáng tạo cái đẹp, văn học đưa lý tưởng thẩm mỹ hóa thân vào trong những nhân vật tích cực, trở thành phương pháp tu dưỡng nhân cách và tâm hồn con người. Còn việc tò mò cái cao quý, theo ông, chỉ là một hoạt động giải trí đặc biệt quan trọng, xét trên khoanh vùng phạm vi từng người nghệ sĩ cũng như khoanh vùng phạm vi cả nền văn học. Văn học thời kỳ nào cũng cần tò mò cái cao quý, đặc biệt quan trọng ở thời cuộc chiến tranh. Tuy nhiên, ông cho rằng việc tôn vinh cái cao quý trở thành đặc thù bao trùm sáng tác văn học hay xem nhẹ vai trò của nó đều là những khuynh hướng sai lầm đáng tiếc. Bên cạnh cái đẹp, cái cao quý, văn học còn tò mò cái bi, cái hài với tư cách là những phương diện cơ bản của đời sống xã hội, mà suy đến cùng cũng là “ gợi lên nỗi buồn về lý tưởng ”. Như vậy, hoàn toàn có thể nói, hình tượng văn học là hình thức phản ánh tình cảm xã hội thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học. Một cách nói khác, như ở giáo trình Văn học, nhà văn, bạn đọc ( 2002 ) : “ Nghệ thuật là hình tượng về tình cảm xã hội thẩm mỹ ” [ 42, tr. 65 ]. Nó không phải là sự sao chép, mô phỏng thực tại, mà là sự phát minh sáng tạo mang đậm sắc tố chủ quan của nhà văn về đời sống xã hội, dưới sự soi rọi của lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ. Từ những dẫn chứng, nghiên cứu và phân tích ở trên cho thấy, giáo trình lý luận từ năm 1986 đến nay đã kiến giải yếu tố thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật theo khunh hướng mới, tiến gần vào bản thể đối tượng người dùng. Nhìn nhận thực chất của sự phản ánh trong văn học là sự phát minh sáng tạo theo quy luật cái đẹp, giáo trình lý luận thời thay đổi cũng đồng thời gợi mở yếu tố vai trò của nhà văn so với xã hội và yếu tố dân chủ thẩm mỹ và nghệ thuật. Tiểu kết Trong Văn học là gì ?, J.P. Sartre có một nhận định và đánh giá khá mê hoặc : “ Người ta không là nhà văn vì đã chọn nói về những điều nhất định nào đó mà vì đã chọn nói chúng ra bằng cách nào đó ” [ 60, tr. 32 ]. Thực vậy, nếu chỉ để trình 68 bày, miêu tả hiện tượng kỳ lạ đời sống thì có lẽ rằng người đời sẽ không cần đến văn học và cũng không ai vì sự trình diễn, miêu tả ấy mà “ lao vào ”. Lý luận văn học văn minh đã chứng tỏ rằng hiện thực không phải là đích đến, không phải là điểm ở đầu cuối của văn học. Hiện thực chỉ là khởi đầu của sự phát minh sáng tạo thẩm mỹ và nghệ thuật mà thôi. Cần có một nguyên do nào đó sâu xa hơn, trực tiếp hơn, đủ tạo thành động lực thôi thúc nhà văn cầm bút. Đấy chính là lòng thương mến cái đẹp, sự khao khát vươn tới một quốc tế hoàn thành xong hơn. Nghiên cứu giáo trình lý luận văn học Nước Ta, chúng tôi nhận thấy có sự độc lạ trong ý niệm của những tác giả tiến trình trước và sau năm 1986 về yếu tố thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học. Trước năm 1986, yếu tố thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật chưa được nhìn nhận thỏa đáng. Các phương diện nghệ thuật và thẩm mỹ như hình tượng nghệ thuật và thẩm mỹ, nổi bật nghệ thuật và thẩm mỹ được kiến giải như thể những phương pháp đặc trưng của văn học trong phản ánh hiện thực đời sống. Theo đó, tính chân thực được nhìn nhận cao, bộc lộ giá trị nhận thức của tác phẩm. Từ năm 1986 đến nay, ở những giáo trình lý luận yếu tố thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật được trình diễn như thể một thực chất tự nhiên, cốt yếu của văn học, với nhiều vấn đề mới mẻ và lạ mắt được yêu cầu và luận giải một cách khoa học, thuần thục, rốt ráo. Hình tượng thẩm mỹ và nghệ thuật giờ đây không được hiểu như thể phương pháp phản ánh hiện thực mà như thể phương pháp cụ thể hóa lý tưởng thẩm mỹ và nghệ thuật của văn học về một hiện thực cần phải có trong tham vọng của con người. 69 Chương 3 : SỰ VẬN ĐỘNG QUAN NIỆM VỀ BẢN CHẤT NGÔN NGỮ CỦA VĂN HỌC Văn học là thực thể đa diện. Nếu chỉ mày mò nó từ một góc nhìn thì tác dụng thu được cũng không khác chuyện thầy bói xem voi là bao. Thực tế, trái đất đã tận mắt chứng kiến sự hoạt động của lịch sử dân tộc lý luận văn học quốc tế vận động và di chuyển từ cực này sang cực khác, tựa như sự hoạt động của con lắc đồng hồ đeo tay. Ngày nay, khi nhìn ngoái nhìn những chặng đường lý luận văn học đã đi qua từ thời kỳ cổ đại, trung đại, tiền văn minh, văn minh và hậu hiện đại, giới trình độ đã có được một bức tranh tương đối tổng lực về văn học. Và người ta buộc phải thừa nhận rằng văn học không chỉ có thực chất xã hội, thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật, mà còn có thực chất ngôn từ. Ở phương diện nào, văn học cũng thể hiện phẩm chất phát minh sáng tạo và tính linh động của nó. Nhìn từ phương diện xã hội, ta thấy văn học có mối quan hệ máu thịt với đời sống con người, với số phận cá thể và số phận dân tộc bản địa. Xét trong mối quan hệ này, văn học hiện hình rõ ràng là một hình thái ý thức, một thành tố trong quỹ đạo văn hóa động đồng và góp thêm phần không nhỏ vào văn minh xã hội. Từ phương diện thẩm mỹ và nghệ thuật, văn học có mối quan hệ máu thịt với đời sống thẩm mỹ và nghệ thuật. Nó hướng dẫn con người mày mò cái đẹp thực tại, nhưng cũng đồng thời đại diện thay mặt cho lời nói mãnh liệt, thao thiết của con người về sự hoàn mỹ trong tương lai. Nhìn từ phương diện này, văn học chứng tỏ nó là một mô hình nghệ thuật và thẩm mỹ thứ thiệt, là một trong những con đường tuyệt diệu nhất để tạo ra ấn tượng về hiện thực cần phải có, diễn đạt lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ và làm cho mọi người cảm nhận được một cách rõ ràng, đơn cử. Với thực chất nghệ thuật và thẩm mỹ, văn học khu biệt mình với những hình thái ý thức xã hội khác, như chính trị, đạo đức, triết học, tôn giáo, 70 Nếu chỉ nhìn văn học từ phương diện xã hội và thẩm mỹ và nghệ thuật thì tất cả chúng ta vẫn chưa thể chỉ ra được đặc trưng của nó với những mô hình nghệ thuật và thẩm mỹ khác, như hội họa, âm nhạc, điêu khắc, sân khấu, điện ảnh, Để có được sức sống bền vững, văn học không chỉ cần một nguyên do, mà còn cần có một hình thức sống sót của riêng nó. Khoa học văn học tân tiến không chỉ chăm sóc nghiên cứu và điều tra đặc trưng của văn học ở Lever tác phẩm, cái đơn vị chức năng làm ra lịch sử dân tộc của nghành thẩm mỹ và nghệ thuật này, mà còn chú ý quan tâm nghiên cứu và điều tra cái thực chất mà nhờ nó một văn bản trở thành tác phẩm. Đó là tính văn học chứa đựng trong mỗi mối link của văn bản từ Lever câu, đoạn đơn cử cho đến Lever cấu trúc toàn diện và tổng thể, hữu cơ và trừu tượng. Chìa khóa của mối liên hệ ấy chính là ngôn từ. Có thể nói, thế kỷ XX là thế kỷ mà lý luận văn học quốc tế tập trung chuyên sâu mũi nhọn chú ý quan tâm vào thực chất ngôn từ và những yếu tố tương quan của văn bản văn học. Ngày nay, ở những thập niên đầu của thế kỷ XXI, giới trình độ có dịp ngoái nhìn lại chặng đường đã qua, người ta thừa nhận thành tựu quan trọng nhất của lý luận văn học tân tiến quốc tế chính là “ việc tò mò văn bản thẩm mỹ và nghệ thuật như thể cấu trúc ngôn từ động ” [ 10, tr. 15 ]. Xem xét văn học từ phương diện ngôn từ cho ta những cơ sở vững chãi để nhận diện nó một cách cơ bản, trực tiếp và thiết thực nhất. Tuy nhiên, xoay quanh yếu tố này, kim chỉ nan văn học tân tiến đã phải trải qua một quy trình cọ xát, va đập giữa những phe phái triết lý khác nhau, thậm chí còn đối nghịch nhau về quan điểm, giải pháp. Đây là câu truyện dài. Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi muốn dừng lại để nói về ý niệm thực chất ngôn từ của văn học của triết lý mác xít – phe phái kim chỉ nan mà nền lý luận văn học nước ta nói chung, giáo trình lý luận văn học nói riêng đã và đang “ kiên trì ”, “ không cho ”. Trên cơ sở triết học Marx – Lenin và những quan điểm của Marx, Engel, Lenin bàn về văn học, lý luận văn học mác xít đã hình thành và tăng trưởng ở 71 nhiều nước phương Đông, Phương Tây với nhiều sắc thái phong phú. Ở đâu, những người theo triết lý mác xít cũng quan tâm đến sự tương tác giữa văn học với hiện thực đời sống, đến nguồn gốc, nguyên do và những yếu tố tương quan đến nội dung tư tưởng tác phẩm. Từ đấy, những nhà lý luận theo phe phái này “ thường lẩy ra những yếu tố cấp thiết nhất có năng lực hướng văn học Giao hàng kịp thời những mục tiêu xã hội ” [ 10, tr. 33 ]. Một đặc thù trực tiếp dễ nhận thấy trong mạng lưới hệ thống lý luận mác xít là sự mờ nhạt của quy mô ngôn từ. Với những người theo đuổi triết lý này, kể cả những nhà lý luận số 1, ngôn từ chưa giờ được đề cập đến như một thực thể kiến thiết nghĩa của tác phẩm. Với họ, ngoài tính năng một công cụ trung chuyển hiện thực, ngôn từ không có vai trò gì đặc biệt quan trọng. Lý luận văn học nước ta, trong đó có giáo trình lý luận văn học, từ những năm 1960 đến nay, đặc biệt quan trọng từ sau năm 1986, đã có những bước hoạt động thay đổi tư duy, tiếp đón những điểm khả thủ của những lý luận văn học văn minh phương Tây nhằm mục đích bổ khuyết cho hạn chế của mình. Tuy nhiên, qua nghiên cứu và điều tra một số ít giáo trình lý luận tiêu biểu vượt trội, chúng tôi nhận thấy sự chuyển biến trong nhận thức về thực chất ngôn từ có phần chậm hơn so với việc thay đổi tư duy về thực chất xã hội và thực chất thẩm mỹ và nghệ thuật. Nhìn nhận ngôn từ trong vai trò thuần túy là công cụ, là vật liệu cho việc thiết kế xây dựng hình tượng văn học trở thành “ lối mòn ” tư duy trong nhiều năm, ở những giáo trình trước năm 1986 và một số ít giáo trình sau đó. Cố nhiên, giáo trình thời thay đổi có được sự thuần thục hơn tro
Các file đính kèm theo tài liệu này :

• tvefile_2013_01_25_7517355109_7417_1869347.pdf

Source: https://evbn.org
Category: Bài Tập