Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi văn – Lý luận văn học

Đề bài : “ Làm thơ là cân một phần nghìn milligram quặng chữ ” ( Mai-a-cop-ki ). Anh chị hiểu quan điểm trên như thế nào. Chứng minh qua một số ít bài thơ anh chị đã học hoặc đọc thêm .

Bài làm

Thơ ca chính là sự kết tinh giữa chữ tình và cái tài của thi nhân. Tình chính là tâm sơ còn cái tài lại là cái cách diễn đạt qua từng con chữ. Để hoàn toàn có thể chạm vào vào trái tim người đọc thì mỗi tác phẩm không riêng gì mang theo tâm tình, nỗi lòng, tình yêu của tác giả mà nó còn là sự chắt lọc, trau chuốt trên từng vần thơ, câu chữ. Nhà thơ vỹ đại của văn học Xô Viết Mai-a-cop-ki từng cho rằng “ Làm thơ là cân một phần nghìn milligram quặng chữ ”. Câu nói ấy là bàn về nghĩa vụ và trách nhiệm của người làm thơ và đặc thù của ngôn từ, bởi thơ ca cũng như văn chương nói chung đều bắt nguồn từ đời sống hiện thực và được kiến thiết xây dựng bằng vật tư ngôn từ. Người nghệ sĩ luôn phải dùng tài nghệ của chính mình để biến ngôn từ đời thường thành ngôn ngữ văn học, để hoàn toàn có thể tạo nên những câu thơ không chỉ đẹp riêng về ngôn từ mà còn đẹp về cả ý tứ câu thơ .
Trong văn học, ngôn từ luôn là yếu tố tiên phong, nó giống như sắc tố trong hội họa, âm thanh trong âm nhạc. Để tạo nên một tác phẩm độc lạ cần những nhà thơ cần trải qua quy trình lao động nhọc nhằn, như người đào vàng, tìm ngọc, đãi từ kho quặng chữ thô ráp mơi hoàn toàn có thể lấy ra một viên ngọc chữ nghĩa tinh khôi. Nhiều khi khát cháy trên sa mạc ngôn từ vẫn chưa tìm được thứ bảo vật thiêng liêng ấy. Bởi thơ không chỉ có nghĩa mà hầu hết là tình, là hồn, là những khái niệm ai cũng biết nhưng để lý giải, khai thác một cách triệt để là vô cùng khó. Trong thơ có hơi thở, có hồn, có trái tim, có sự chiêm nhiệm, từng trải mà thấm nhuần. Sẽ rất khó để hoàn toàn có thể đạt tới sự thấu tỏ tuyệt đối về xúc cảm và ý tứ, về những lộng lẫy của con chữ, về tiết tấu nhịp điệu mang dấu ấn văn hóa truyền thống, lịch sử dân tộc, phong tục, thói quen. Trong sự lao động của nhà thơ luôn có sự lao động về ngôn từ, trong sự giày vò của phát minh sáng tạo thẩm mỹ và nghệ thuật luôn có sự giày vò về ngôn từ. Thành công của một tác phẩm hầu hết là nhờ năng lực ngôn từ, sự trau chuốt tỉ mỉ về câu từ của tác giả ; viết sao cho hay, viết sao cho đúng mà vẫn giữ được nét đẹp ngôn từ luôn là mục tiêu phát minh sáng tạo của người viết. Trách nhiệm của những văn nghệ sỹ trước thời đại và đời sống là phải đồng cảm con người .

Tài năng của người nghệ sỹ trước hết là cách sử dụng ngôn từ. Mà ngôn ngữ thơ chính là ngôn từ, câu chữ được người nghệ sĩ mã hóa, chắt lọc từ đời sống, tạo nên tinh hoa nghệ thuật đặc sắc. Việc lựa chọn từ ngữ đòi hỏi người nghệ sĩ tốn rất nhiều công sức để tìm cho ra được những từ ngữ có khả năng biểu đạt cao nhất ý muốn diễn tả. Ngôn ngữ văn học phải chính xác và tinh luyện, tạo nên hình tượng trong tác phẩm. Chính vì thế, nó không trừu tượng mà có tính chất cảm tính cụ thể, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc thông qua việc biểu đạt suy nghĩ tính cách nhân vật hay thái độ và quan niệm của tác giả. Ngôn từ không phải chỉ để diễn đạt một hành động, sự việc đang được nói đến, mà còn nói thêm nhiều điều sắp xảy ra. Có khi, ngôn từ là một lá thư, một lời nhắn nhủ, một lời tâm sự của tác giả về đời, về người, về thời đại. Mặt khác, ngôn từ còn thể hiện phong cách hành văn, phong cách nghệ thuật của người viết, hay còn thể hiện khả năng sáng tạo của người cầm bút. Chính vì vậy, vẻ đẹp của ngôn ngữ thơ luôn giữ vai trò quyết định nên vẻ đẹp cho tác phẩm. Với “Ông hoàng thơ tình” Xuân Diệu mỗi từ ngữ, chất liệu làm nên hình thức, vỏ bọc bên ngoài luôn được ông trau chuốt, mài giũa; đồng thời tình cảm, tư tưởng về con người, thiên nhiên cũng được ông bộc lộ đầy đủ, chân thực và sâu sắc qua tác phẩm của mình. Trong kiệt tác “Vội vàng”, từng câu, từng chữ đều chở nặng ý vị tuyên ngôn, mang đậm tư tưởng mới mẻ và tràn đầy chất Xuân Diệu. Mở đầu bài thơ, thể ngũ ngôn truyền thống đã làm bật lên cái khát khao sống mãnh liệt, điên cuồng của thi sĩ:

“ Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi ”
Thật kì quặc, thi vị biết bao ! Cái mong ước, khát khao của Xuân Diệu là những mong ước rất là không bình thường, ngông cuồng : tước đoạt quyền của tạo hóa, cưỡng lại quy luật tự nhiên. Không phải vì ghét mùa xuân, cũng chẳng bởi ghét “ màu nắng ” hay “ hương gió ” mà là nhà thơ muốn “ tắt, buộc ” toàn bộ. Đơn giản chỉ vì ông khát khao giữ cho vẻ đẹp mãi mãi lên hương, tỏa sắc giữa cuộc sống, bất tử hóa cái đẹp của vạn vật vạn vật thiên nhiên. Mong muốn ấy càng trở nên tha thiết hơn khi nào hết bởi nhà thơ sử dụng liên tục hai chữ “ đừng ” tiềm ẩn một nguyện vọng thâm thúy. Có lẽ vì quá đỗi mê hồn, ham sống đến tột cùng, đến vô biên mà thi nhân trở nên tham lam, ích kỷ, muốn giữ lại vẻ đẹp, sự sống của tạo vật cho riêng mình. Thế nên mới có cảm xúc âu lo, sợ hãi, nuối tiếc biểu lộ trong từng câu chữ. Với cách sử dụng từ có tinh lọc tỉ mỉ, đọc lên câu thơ của Xuân Diệu ta không hề nhìn thấy sự thô kệch của lòng tham mà có vẻ như ta nhận ra được mong ước táo bạo của tác giả dù nó đi ngược với quy luật đất trời .
Nhắc tới ngôn từ thi ca, phải kể đến Nguyễn Du “ Bậc thầy về ngôn từ ”, đến với đoạn “ Chị em Thúy Kiều ”, người đọc không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp nghiêng nước nghiêng thành của chủ thể trữ tình mà còn thấy được cách sử dụng ngôn từ tài tình của tác giả :
“ Vân xem sang chảnh khác vời ,
Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang .
Hoa cười ngọc thốt đoan trang ,
Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da .
Kiều càng tinh tế mặn mà ,
So bề tài sắc lại là phần hơn :
Làn thu thủy nét xuân sơn ,
Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh .

Một hai nghiêng nước nghiêng thành,

Sắc đành đòi một tài đành họa hai. ”
Ví như hai từ “ đầy đặn, nở nang ” trong câu thơ “ Khuôn trăng đầy đặn / Nét ngài nở nang ” khi tác giả dùng để miêu tả Thuý Vân, hai từ đó không chỉ đơn thuần là miêu tả khuôn mặt tròn trịa, đầy đặn phúc hậu như vầng trăng cũng như cả nét ngài uốn cong thanh tú của nàng Vân mà đó còn là sự đầy đặn, mỹ mãn của số phận, của cuộc sống nàng. Với miệng cười tươi thắm như hoa, giọng nói trong trẻo thốt ra từ hàm răng ngà ngọc và mái tóc của nàng bồng bềnh hơn mây, làn da của nàng trắng hơn tuyết, vẻ đẹp của Vân sánh với những nét kiều diễm, sáng trong của những bảo vật tinh khôi của đất trời. Tất cả toát lên vẻ đẹp trung hậu, êm dịu, đoan trang, sang trọng và quý phái. Vân đẹp hơn những gì mĩ lệ của vạn vật thiên nhiên nhưng lại tạo nên sự hoà hợp, êm dịu : “ mây thua, tuyết nhường ”. Với vẻ đẹp như vậy, Vân sẽ có một cuộc sống bình lặng, suôn sẻ và một tính cách điềm đạm. Còn với Kiều, Nguyễn Du đã dùng vẻ đẹp của Thúy Vân để bẫy vẻ đẹp của Kiều. Tài liệu của thầy Phan Danh Hiếu. Nhiều thi liệu cổ đã được kêu gọi để khắc họa chân dung tuyệt mỹ của giai nhân : ” Làn thu thủy, nét xuân sơn, hoa ghen, liễu hờn … ” Với bút pháp ước lệ, lí tường hóa, Kiều hiện ra trong mắt người đọc bằng hình ảnh của một thiếu nữ có đôi mắt lộng lẫy, bình lặng ; nét mày thanh tú như dáng núi mùa xuân. Thật là một dung nhan sắc sảo mặn mà, vừa có duyên lại vừa có hồn. Nhưng vẻ đẹp ấy lại đẹp đến độ sắc nước hương trời, chim sa cá lặn, nghiêng nước nghiêng thành khiến cho hoa ghen liễu hờn … Qua bức chân dung này, Nguyễn Du đã gửi tới những thông điệp về tương lai, cuộc sống chính vì thế mà bức chân dung Thúy Kiều là chân dung mang tính cách số phận, cuộc sống nàng sẽ có nhiều khổ đau, trắc trở. Là một nghệ sĩ về ngôn từ, Nguyễn Du không sử dụng thi liệu cổ một cách máy móc, rập khuôn mà sự phát minh sáng tạo của nhà thơ là rất lớn. Nhà thơ đã tạo nên những từ ngữ rất riêng, rất Nguyễn Du nhưng vẫn là ngôn từ dân tộc bản địa, đi vào hàng triệu trái tim .
Với con người, ánh sáng là những gì tốt đẹp nhất, soi rọi tâm hồn con người và đổi khác nó. Còn với Tố Hữu, ánh sáng chính là lí tưởng cách mạng – “ ánh sáng ” đã giúp ông tìm ra lối đi cho mình :
“ Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt trời chân lý chói qua tim. ”
Khổ tiên phong ca tụng lí tưởng và nói lên tình yêu với lí tưởng cách mạng. Tác giả khẳng định lí tưởng cộng sản như một nguồn sáng mới làm bừng tỉnh, bừng sáng tâm hồn và trí tuệ nhà thơ. “ Bừng ” – ánh sáng phát ra bất thần, ánh sáng của ngày hè đầy nồng nàn và rạng rỡ. Hình ảnh “ mặt trời chân lí chói qua tim ” là một hình ảnh độc lạ, giật mình, táo bạo, giàu ý nghĩa thẩm mĩ mà rất đúng chuẩn, quyến rũ. Mặt trời là nguồn sáng tỏa nắng rực rỡ, chói chang và duy nhất đem lại sự sống cho muôn loài. Hình ảnh “ mặt trời chân lí ” đi liền với nhóm từ “ chói qua tim ” đã miêu tả được niềm vui rất đỗi thiêng liêng và sức xuyên thấu kì diệu, can đảm và mạnh mẽ của lí tưởng Đảng so với tình cảm, nhận thức của người chiến sỹ. Hai động từ mạnh “ bừng ” và “ chói ” gây ấn tượng đến thị giác fan hâm mộ. Nghe có gì đó đến rất bất ngờ đột ngột, nhưng cũng đến rất phô trương, rất mãnh liệt khiến người ta không hề kháng cự. Như một sức mạnh vô hình dung đang lao đến, Tố Hữu khiến lí tưởng cách mạng trở nên to lớn, mang tầm vóc vĩ đại, bừng sáng chói chang .
Trong khi đó, Nguyễn Duy lại xem ánh sáng của vầng trăng – tức ánh trăng, là người bạn tri kỉ, nghĩa tình, cũng vừa là một quan tòa phê phán, lên án sự bạc nghĩa của nhân vật trữ tình :
“ Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình ”
Ánh trăng trước sau vẫn vậy, dân dã, mộc mạc, bình dị và thủy chung. Trăng lặng lẽ tròn một cách trong sáng vô tư, mặc cho thời hạn trôi, khoảng trống biến hóa, mặc cho bè bạn xưa ai đó quay sống lưng. Nhưng đó là chất thử, chất xúc tác, khơi gợi niềm xúc động, tạo sự sám hối, thức tỉnh lương tâm ở con người. Cái “ giật mình ” được miêu tả trong đoạn thơ bộc lộ sự bừng tỉnh đáng quý, cần có để làm người, lại vừa là từ rất đắt, cô đọng suốt cả bài thơ. “ Giật mình ” vì nhận ra trước đây mình đã quá vô tình, “ giật mình ” vì nhận ra trăng vẫn im re và bao dung như vậy, “ giật mình ” vì ăn năn hối hận đã quên nghĩa thủy chung. Giờ đây, con người đã tìm được con đường quay trở lại với chính con người mình trước đây, đã tìm lại được những tháng ngày tình nghĩa đã vô tình quên lãng .
Xem thêm : Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi văn

Qua bốn bài thơ “Vội vàng”, “Truyện Kiều”, “Từ ấy” và “Ánh trăng”, ta thấy được giá trị ngôn ngữ của bài thơ, đồng thời cảm nhận được sức lay động và rung động mãnh liệt, quảng đại của ngôn từ. “Làm thơ là cân một phần nghìn milligram quặng chữ.”(Mayakovsky) Ngôn ngữ thơ ca phải tinh luyện nhưng cần sáng tạo đẻ có thể tạo dấu ấn riêng. Ngôn ngữ ấy cũng phải hàm súc, căn cứ vào chủ thể trữ tình để miêu tả nhưng cũng không thể khô khan.Công việc sáng tác là một quá trình gian khổ, vất vả nhưng cũng rất đáng quý. Tài liệu của thầy Phan Danh Hiếu. Từ xa xưa, những lời hát trong bài ca lao động của người nguyên thuỷ, những lời cầu nguyện, mong ước điều tốt lành cho mùa màng đến những lời niệm chú có thể coi như hình thức đầu tiên của thơ.

Trải qua thời hạn, vẻ đẹp ngôn từ thơ ca ngày càng tăng trưởng và triển khai xong tựa như những nguồn nước mát trong phát sinh từ cội nguồn phát minh sáng tạo sâu thẳm vô tận. Chính thế cho nên, ngôn từ thơ ca không phải là vẻ đẹp của đồ trang sức đẹp hay game show phù phiếm, mà là vẻ đẹp tỏa ra từ tâm hồn và ánh lên từ đời sống, trải qua sự mài dũa và tinh luyện của nhà thơ. Nhà thơ không ngừng phát minh sáng tạo, gọt giũa, nhào luyện để tạo nên giá trị về nghệ thuật và thẩm mỹ ngôn từ tạo nên ngôn từ để phát minh sáng tạo thơ ca. Ngôn ngữ thơ ca phải tinh luyện, mới mang được dấu ấn phát minh sáng tạo riêng của người nghệ sĩ .

Bài của học sinh Nguyễn Thị Huyền Trang, THPT Trấn Biên, Biên Hòa, Đồng Nai.  Năm 2018- 2019

Bài đã được thầy Phan Danh Hiếu chấm và đăng lên website tháng 9.2018. Vui lòng ghi rõ nguồn khi đăng tải .

Source: https://evbn.org
Category: Bài Tập