Sóc Trăng trong mùa Oóc-om-bóc

Hàng năm, cứ vào dịp rằm tháng 10, hàng trăm ngàn đồng bào Khmer các tỉnh Sóc Trăng, Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang, Hậu Giang… lại nô nức kéo nhau về tụ họp ở ven sông Maspero (TX Sóc Trăng) để chung vui lễ Ooc-om-bóc (cùng với lễ Chôl Ch’nam th’may và lễ Dolta, Ooc-om-bóc là một trong ba lễ hội quan trọng nhất của đồng bào Khmer) và điểm nhấn quan trọng nhất của lễ Ooc-om-bóc chính là hội đua ghe ngo truyền thống.

Đại đức Thanh Hải, chùa Mã Tộc (chùa Dơi, thị xã Sóc Trăng) cho biết: Ooc-om-bóc được tổ chức ngay rằm tháng 10 với tên gọi theo tiếng Việt là “lễ cúng thần mặt trăng”, “lễ cúng trăng”, mục đích biết ơn mặt trăng – vị thần phù hộ mùa màng bội thu, cho sự ấm no của nhân gian. Ooc-om-bóc  đông vui, vì không chỉ là dịp cúng lễ mà tính chất hội hè của nó chính là tâm điểm lôi cuốn mọi người. Phần lễ chủ yếu là cúng thần mặt trăng vào đêm 14-10 (âm lịch) tại các gia đình khi ánh trăng vừa lên. Đồ cúng để trên chiếc mâm đặt giữa sân nhà gia chủ (trong đó bắt buộc phải có món cốm dẹp). Chủ  nhà cầu khấn và dâng lên thần mặt trăng những sản vật của miệt đồng đất với tâm nguyện mong muốn được che chở, phù hộ cho mùa màng bội thu; gia đình, phum sóc khỏe mạnh… Khi xong lễ cúng, người già trong gia đình lấy cốm dẹp đút vào miệng những đứa trẻ trong gia đình (hình ảnh đút cốm dẹp cho trẻ nuốt vào miệng theo tiếng Khmer là Ooc-om-bóc: Ooc (đút), om-bóc (nuốt cốm) và hỏi chúng về những mơ ước trong năm tới. Cúng xong, mọi người đổ dồn về các ngôi chùa gần nhà để chung vui, thả đèn gió, đèn nước, múa lăm vông, hát rô lăm, dù kê…  Không chỉ có đồng bào Khmer mà cả cộng đồng cư dân Kinh, Chăm, Hoa đều hòa mình vào lễ hội, thể hiện tinh thần đoàn kết của tất cả các cộng đồng cư dân… Nổi bật nhất trong lễ hội Ooc-om-bóc chính là cuộc đua ghe ngo (um tuk ngua).

Truyền thuyết về đua ghe ngo kể rằng ngày xưa có Niềng Chanh – một tỳ nữ xinh đẹp, giỏi giang ở kinh thành nọ – vì lòng ganh ghét ti tiện nên một tên quan đại thần đã vu cho nàng tội bỏ chất cáu bẩn ở móng tay vào nồi canh của vua. Biết mình không còn cách nào minh oan, Niềng Chanh vội vã xuống thuyền xuôi theo sông Ba Sắc chạy trốn. Tên vua cho quân lính đuổi theo bắt giết nàng. Trên những dòng sông mà thuyền nàng đi qua, những sự kiện của chuyến đuổi bắt đau xót này đều để lại dấu vết. Nơi nàng ném trả chiếc ống nhổ, vật kỷ niệm vua tặng nàng trước kia gọi là Piêm càn – thua (vàm Ống Nhổ – nay gọi vàm Tho, Dù Tho), nơi nàng dừng lại nấu cơm nhưng cơm chưa kịp chín quân lính đã kéo tới khiến nàng phải vội vã bỏ chạy được gọi là sóc Bãi Xàu (sóc Cơm Sống, thị trấn Mỹ Xuyên, Sóc Trăng), nơi vàm sông nàng bị vua xử chém được người đời gọi tên là Piêm Niêng Canh (vàm Nàng Chanh, nay là vàm Mỹ Thanh, huyện Mỹ Xuyên)… Để tưởng nhớ Niềng Chanh, hàng năm cư dân Khmer quanh vùng tổ chức đua ghe ngo để diễn lại cảnh Niềng Chanh chạy trốn. Đây cũng là dịp người Khmer ở ĐBSCL biểu dương tinh thần thượng võ từ lâu đời trên sông nước. Ý nghĩa của lễ này mang đậm tính chất dân gian được phổ biến rộng rãi trong các phum sóc có người Khmer sinh sống bằng nghề lúa nước. Trước kia, đua ghe ngo thường được tổ chức tại vàm Tho – đoạn sông từ thị xã Sóc Trăng đến huyện Mỹ Xuyên và hiện nay tổ chức cố định tại sông Maspero.

Ghe ngo thường được làm bằng thân cây sao khoét ruột, không có mui với hình dáng như con thoi (chiều dài từ 22 đến 30m) giống hệt rắn thần Narga – vật linh của người Khmer, ghe có sức chứa trên 40 tay chèo. Khoang lớn nhất ở giữa (rộng 1,2m), từ đó lên tới mũi ghe chỉ còn thu nhỏ độ 40cm, còn từ khoang giữa ghe trở ra sau lái độ rộng của khoang là 45cm. Mũi lái ghe uốn cong giống như chiếc lá mây có hình đuôi chim én cách mặt nước gần 2m. Thân ngoài ghe được trang trí các họa tiết,  hoa văn sặc sỡ… Ghe chỉ để tham dự đua ở lễ Ooc-om-bóc, ngoài ra không sử dụng vào mục đích khác. Người Khmer coi ghe ngo là vật quý, linh thiêng nên trước khi cho ghe xuống nước thì cả phum sóc và thầy sãi cả ở chùa phải lựa chọn những thanh niên trai tráng khỏe mạnh để làm “Ch’rò – wa” (quân dầm bơi) đồng thời cử một người có uy tín trong phum sóc giữ vai trò “chih-khbal” (người ngồi đầu ghe) và “sma-keang” (tòng khoang) cầm dầm lấy nhịp. Ngoài ra còn có ông “Néak-kân-say” (người cầm lái) cùng “yông-lith” – phụ lái rồi mới định giờ hạ thủy thi đấu. Trong nghi lễ hạ thủy ghe, đầu tiên ông “chih-khbal” cho bày cơm nước cúng thần linh ghe ngo rồi chiêu đãi các tay chèo… Bà con trong phum sóc nổi trống và nhạc lên cùng nhau đẩy ghe (dưới có gác các cây chuối làm đà trượt) xuống nước.

  Năm nào cũng thế, hội đua ghe ngo thu hút rất đông đồng bào Khmer, Hoa, Kinh đến tham dự. Hai bên bờ sông Maspero từ sáng sớm đã chật cứng hàng chục ngàn người dân đổ về cổ vũ cho cuộc đua ghe ngo, thậm chí người dân còn đứng tận sát mép nước và ngâm mình trong nước sông để chiêm ngưỡng các ghe tranh tài. Đây cũng là dịp du khách trong và ngoài nước có dịp đến thăm Sóc Trăng tham dự vào lễ hội độc đáo này và tham quan hơn 90 ngôi chùa Khmer với lối kiến trúc độc đáo: chùa K’leng, chùa Dơi, chùa Đất sét, chùa Chén kiểu và thưởng thức các món ăn đặc sản như bún nước lèo, mắm bò hóc, bánh pía Vũng Thơm, mè láo…

(Theo Báo Công an TP Hồ Chí Minh)

[TT: L.M.H]