III.GIAO TIẾP SƯ PHẠM – đặc điểm giao tiếp của sinh viên trường cao đẳng sư phạm an giang –

III.1.Khái niệm giao tiếp sư phạm

III.1.1.Quá trình hình thành nhân cách con người gắn liền với giao tiếp. Giao
tiếp là một nhân tố khơng thể thiếu được để hình thành nhân cách. Trong hoạt động
dạy học và giáo dục (hoạt động sư phạm) ở nhà trường ln ln có sự tham gia của
giao tiếp. “Giao tiếp giữa con người với con người trong hoạt động sư phạm được gọi
là giao tiếp sư phạm”.[17]

III.1.2.Trong thực tế giáo dục Hiện nay, tồn tại nhiều dạng quan hệ như các
quan hệ: giáo viên với giáo viên, giáo viên với học sinh, học sinh với học
sinh, học sinh với cán bộ công nhân viên nhà trường…

Giao tiếp của học sinh thể hiện sự tác động qua lạị với những người xung quanh,
là sự trao đổi các giá trị tinh thần và các giá trị được mọi người thừa nhận. Trong quá
trình dạy học và giáo dục, giáo viên đã truyền đạt cho học sinh những tri thức khoa
học, những kỹ năng, kỹ xảo tương ứng và học sinh lĩnh hội biến thành phẩm chất tâm
lý của cá nhân. Chính trong q trình ấy, giữa giáo viên và học sinh đã diễn ra sự tiếp
xúc tâm lý, diễn ra quá trình giao tiếp. Rõ ràng là: trí thức, kinh nghiệm mà học sinh
lĩnh hội được do giáo viên cung cấp được diễn ra trong q trình giao tiếp. Giao tiếp
có ảnh hưởng quyết định đến việc lĩnh hội tri thức, biến tri thức thành vốn kinh
nghiệm riêng của cá nhân học sinh.

Quá trình truyền đạt và lĩnh hội tri thức và kinh nghiệm…diễn ra trong mối quan
hệ giao tiếp giữa giáo viên và học sinh. Giao tiếp sư phạm ở đây diễn ra như điều kiện
của hoạt động sư phạm. Theo X.LRubinxtêin, hoạt động của nhà giáo dục không thể
nào được thực hiện bằng một phương tiện nào khác ngoài giao tiếp.

E.V.Sukanôva cho rằng giao tiếp sư phạm là một trong những phương thức chủ
yếu tác động lên các quan hệ của học sinh…giao tiếp giữa giáo viên và học sinh là một
khâu quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách, phát triển tính tích cực nhận
thức và xã hội của học sinh, trong quá trình hình thành tập thể học sinh.[1]

Như vậy, sự tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học
(như là một q trình giao tiếp) có nội dung thơng tin nhất định. Vì vậy, giáo viên phải
suy nghĩ về tính chất của thơng tin, hình thức và phương tiện biểu đạt thơng tin.

Theo Phó tiến sĩ Hồng Anh, giao tiếp sư phạm có hai mặt:
– Mặt tổ chức: tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh.
– Mặt giáo dục: tác động giáo dục đến học sinh.

Như vậy, giao tiếp gắn chặt với hoạt động dạy – học. Trong hoạt động sư phạm,
giao tiếp và hoạt động dạy – học có quan hệ chặt chẽ với nhau, khơng tách rời nhau.

III.1.3.Có nhiều định nghĩa khác nhau về giao tiếp sư phạm, theo những xu
hướng khác nhau, có thể chia ra hai loại xu hướng chủ yếu sau:

+ Xu hướng thứ nhất: Một số tác giả có xu hướng giới hạn phạm vi của giao tiếp
sư phạm trong việc truyền thụ tri thức, đồng nhất giao tiếp sư phạm với các quá trình
thơng báo, thơng tin.

– N.Đ.Lêvitốp trong cuốn “Tâm lý học trẻ em và tâm lý học sư phạm” cho rằng
“giao tiếp là năng lực truyền đạt tri thức cho trẻ bằng cách trình bày rõ ràng, hấp dẫn,
ngắn gọn”.

– F.N.Gônôbôlin trong cuốn “Những phẩm chất tâm lý của người giáo viên” đã
chỉ ra rằng: Năng lực giao tiếp sư phạm là năng lực truyền đạt một cách dể hiểu để các
em nắm được và ghi nhớ tài liệu đó; năng lực: thu hút học sinh, truyền nhiệt tình cho
các em, cuốn hút và kích thích các em có những cảm xúc thích hợp, năng lực thuyết
phọc mọi người, có ảnh hưởng giáo dục đối với họ (bằng lời nói và việc làm, bằng
tấm gương của bản thân) [12].

Trong khi đó, mục đích cuối cùng của giao tiếp sư phạm không chỉ dừng lại ở
truyền đạt tri thức có hiệu quả mà nhằm thiết lập nên những mối quan hệ sư phạm, là
sự tiếp xúc tâm lý, trao đổi ý nghĩ, tình cảm, nhận thức và tác động lẫn nhau, ảnh
hưởng lẫn nhau giữa giáo viên và học sinh.

Như vậy, các định nghĩa thuộc xu hướng này đã thu hẹp nội hàm của khái niệm
giao tiếp dư phạm.

+Xu hướng thứ hai

Một số tác giả coi giao tiếp sư phạm như là một quá trình thể hiện mối liên nhân
cách và cụ thể hóa giao tiếp sư phạm ở khả năng thuyết phọc, khéo léo đối xử nhằm
thiết lập các mối quan hệ.

– A.I.Secbacov trong ‘Tâm lý học lứa tuổi và sư phạm” do A.V.Pêtrôpxki chủ
biên đã xem năng lực giao tiếp sư phạm giúp xác lập những quan hệ qua lại đúng đắn
với trẻ em(sự khéo léo đối xử về mặt sư phạm, việc tính đến những đặc điểm cá nhân
và lứa tuổi).[32]

năng tìm được cách đối xử đúng đắn với trẻ thiết lập nên những mối quan hệ hợp lý
theo quan điểm sư phạm.

+ Trong cuốn “Những vấn đề tự quản hệ thống dịch vụ tâm lý của các trường sư
phạm”, hai tác giả A.T.Curobanova và R.M.Rakhmathina đã đưa ra một định nghĩa
được nhiều nhà tâm lý nghiên cứu giao tiếp chú ý. Theo hai tác giả này thì Giao tiếp
sư phạm là giao tiếp nghề nghiệp của giáo viên với học sinh trong quá trình giảng dạy
và giáo dục. Nó có ảnh hưởng tới việc hình thành và phát triển nhân cách tồn diện
hơn cho phép điều khiển quá trình tâm lý xã hội trong tập thể, củng cố bầu khơng khí
thuận lợi, lành mạnh trong lớp, tạo điều kiện để hình thành sự tác động qua lại có Hiệu
quả giữa giáo viên với học sinh, ảnh hưởng trực tiếp tới sự thành công của hoạt động
học tập.

+ Theo A.A.Lêôngchiep giao tiếp sư phạm tối ưu – là hoạt động giao tiếp của
thầy giáo với học sinh trong quá trình giảng dạy, sự giao tiếp này tạo điều kiện tốt
nhất cho sự phát triển động cơ của học sinh và tính sáng tạo của hoạt động học tập,
cho sự hình thành đúng đắn nhân cách học sinh, tạo nên bầu khơng khí xúc cảm tích
cực trong giảng dạy, điều khiển tới quá trình tâm lý xã hội trong tập thể học sinh và
cho phép chúng sử dụng một cách tối đa nhân cách người thầy giáo trong q trình
giảng dạy.

+ A.X.Macarencơ – nhà sư phạm nổi tiếng cho rằng cần phải đọc trên nét mặt
con người để qua đó có thể nắm được một vài dấu hiệu về sự thay đổi tâm hồn. Nghệ
thuật sư phạm thể hiện ở giọng nói, sự điều khiển nét mặt mình…sự khéo léo, kỹ năng
đứng, ngồi, lất cả những cái đó đặc biệt quan trọng đối với nhà sư phạm.

+ Ở Việt Nam trong những năm gần đây đã có một số cơng trình nghiên cứu về
giao tiếp sư phạm và đã cơng bố.

– Theo Phó tiến sĩ Ngơ Cơng Hoàn cho rằng “giao tiếp giữa con người với con
người trong hoạt động sư phạm được gọi là giao tiếp sư phạm ” [17]

Tác giả cho rằng, hoạt động sư phạm điển hình được xảy ra trong nhà trường và
trong đó chủ yếu là giao tiếp giữa hai đối tượng giáo viên và học sinh; ngoài ra, các
quan hệ giữa giáo viên với giáo viên, giữa giáo viên với cha mẹ học sinh, giữa học

sinh với học sinh, giữa học sinh với các lực lượng khác trong xã hội…là các loại giao
tiếp hỗ trợ trong quá trình giáo dục nhằm truyền đạt và lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ
xảo và phát triển tồn diện nhân cách học sinh. Chính vì vậy, tác giả viết: “Giao tiếp
sư phạm là sự tiếp xúc giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền đạt và lĩnh hội những
tri thức khoa học, vốn sống kinh nghiệm, kỹ năng kỹ xảo nghề nghiệp, xây dựng và
phát triển nhân cách toàn diện ở học sinh”.[17]

Từ định nghĩa này, ta thấy giao tiếp sư phạm là giao tiếp nghề nghiệp giữa giáo
viên với học sinh trong q trình dạy học và giáo dục; trong đó, giáo viên là chủ thể
giao tiếp với tư cách là người tổ chức quá trình giao tiếp, người đạt mục đích và xác
định nội dung giao tiếp; cịn học binh là đối tượng giao tiếp. Tuy nhiên, có lúc, có nơi
và tùy diều kiện mà học sinh có thể chủ động thực hiện sự tiếp xúc với giáo viên nếu
các em có nhưng vấn đề cần giải quyết.

– Theo Giáo sư Nguyễn Văn Lê, giao tiếp sư phạm “là một thành phần cơ bản
của hoạt động sư phạm. Nó diễn ra khi nhà sư phạm tiến hành các hình thức tổ chức
giảng dạy – giáo dục đối với học sinh: lên lớp, phụ đạo, kiểm tra, thi cử, hướng dẫn
tham quan, hướng dẫn thực hành thí nghiệm V.V…Đó là sự tiếp xúc trao đổi giữa giáo
viên và học sinh, sử dụng các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ, nhằm thực hiện
các nhiệm vụ giảng dạy – giáo dục có hiệu quả”.[25]

Như vậy, giao tiếp sư phạm là một bộ phận không thể thiếu được của hoạt động
sư phạm và nó diễn ra trong hoạt động sư phạm giữa giáo viên và học sinh nhằm thực
Hiện nhiệm vụ giảng dạy và giáo dục với việc sử dụng các phương tiện ngôn ngữ và
phi ngôn ngữ.

– Trong “Luyện giao tiếp sư phạm” của Nguyễn Thạc và Hồng Anh thì “giao
tiếp sư phạm là những nguyên lắc, những biện pháp kỹ xảo tác động lẫn nhau giữa
giáo viên với tập thể học sinh mà nội dung cơ bản của nó là trao đổi thơng tin, là sự
tác động về giáo dục và học tập. Đó là việc tổ chức mối quan hệ lẫn nhau và cũng là
quá trình người giáo viên xây dựng và phát triển nhân cách của học sinh. Giao tiếp sư
phạm là một hệ thống phức tạp và là một quá trình sáng tạo để giải quyết các nhiệm
vụ giáo dục, học tập và là quá trình tổ chức mối quan hệ, sự hiểu biết lẫn nhau giữa
giáo viên và học sinh, nhờ vào việc sử dụng các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn

ngữ”.[36]

– Theo Phó giáo sư Lê Văn Hồng: giao tiếp sư phạm “đó là năng lực nhận thức
nhanh chóng những biểu hiện bên ngoài và những diễn biến tâm lý bên trong của học
sinh và của bản thân, đồng thời biết sử dụng hợp lý các phương tiện ngôn ngữ và phi
ngôn ngữ, biết cách tổ chức, điều khiển và điều chỉnh quá trình giao tiếp nhằm đạt
mục đích giáo dục” [18]

III.1.4.Từ những định nghĩa đã trình bày ở trên, chúng ta thấy quan niệm về
giao tiếp sư phạm chưa có sự thống nhất, cịn có nhiều cách Hiểu khác nhau.
Tuy nhiên, dựa vào những định nghĩa này, chúng ta có thể rút ra một số nhận
xét có tính chất khái quái sau:

. Giao tiếp sư phạm gắn bó chặt chẽ với hoạt động sư phạm ; nó vừa là điều kiện
của hoạt động sư phạm vừa là đối tượng của tác động sư phạm.

. Giao tiếp sư phạm là một quá trình tiếp xúc tâm lý giữa giáo viên và học sinh,
trong đó diễn ra chủ yếu sự trao đổi thông tin, cảm xúc, truyền dạt và lĩnh hội tri thức,
kỷ năng, kỹ xảo nghề nghiệp qua các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ nhằm
thực hiện các nhiệm vụ giảng dạy – học tập và giáo dục.

III.2.Đặc trưng của giao tiếp sư phạm

III.2.1.Theo Giáo sư Nguyễn Văn Lê, giao tiếp sư phạm có các đặc trưng sau:

“- Giao tiếp sư phạm là thành phần cấu trúc cơ bản của các phương pháp giảng
dạy, giáo dục. Mọi yêu cầu về cải tiến phương pháp giảng dạy -giáo dục sẽ kéo theo
sự cải tiến các phương pháp giao tiếp sư phạm.

– Trong giao tiếp sư phạm, cần phát huy tính tích cực của học sinh, để trị tự đào
tạo và trở thành một chủ thể thực sự của giao tiếp sư phạm, thơng qua đó mà lĩnh hội
tốt các tri thức và kỹ năng.

– Giao tiếp sư phạm là thực hiện những nguyên tắc, biện pháp và kỹ xảo tác động
lẫn nhau giữa giáo viên và tập thể học sinh mà nội dung là trao đổi thông tin, là tác
động về giáo dục và giảng dạy để xây dựng hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, để phát
triển nhân cách học sinh.

– Giao tiếp sư phạm giữa (giáo viên với học sinh) là một hệ thống phức tạp và là
quá trình sáng tạo trong việc tổ chức các mối quan hệ thầy – trò, tạo ra sự hiểu biết lẫn
nhau, sử dụng các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ, nhằm giải quyết các nhiệm
vụ giáo dục – đào tạo.

– Giao tiếp sư phạm được thực hiện trên ba quy mô:
. Quy mô một thầy một trị.

. Quy mơ thầy và một nhóm học sinh.
. Quy mơ thầy với tồn lớp học.”[25]

Những chức năng này, chúng ta cũng tìm thấy trong khái niệm giao tiếp sư phạm
của Nguyễn Thạc – Hồng Anh.

III.2.2.Theo Phó tiến sĩ Ngơ Cơng Hồn, giao tiếp giữa con người với con
người trong hoạt động sư phạm được: gọi là giao tiếp sư phạm. Và Phó tiến
sĩ Ngơ Cơng Hồn cho rằng:

Trong chế độ phong kiến, hoại động sư phạm chỉ diễn ra trong quan hệ giữa thầy
và trò. Với nội dung dạy học chưa phong phú, phương tiện dạy học rất đơn sơ và rất
thiếu thốn, quan hệ giữa giáo viên và học sinh thường diển ra theo một chiều. Thầy
giáo là chủ thể tuyệt đối của quá trình “dạy bảo” những kinh nghiệm của loài người về
lao động sản xuất, sinh hoạt cộng dồng,…học trò là khách thể thụ động, phải tuyệt đối
nghe theo lời dạy của thầy. Gia đình lúc đó theo phương châm “Trăm sự nhờ thầy”
(theo nghĩa : gia đình có cơng đẻ và ni, cịn việc thành người có ích cho xã hội là
nhờ thầy).

Cho đến ngày nay, trải qua một thời gian dài của quá trình phát triển lịch sử phát
triển xã hội lồi người, xã hội đã có biết bao đổi thay, nhất là sự phát triển như “vũ
bảo” của khoa học, kỹ thuật, cơng nghệ, trong đó có sự phát triển của khoa học giáo
dục. Hoạt động giáo dục khơng cịn hạn hẹp trong phạm vi nhà trường như trong giai
đoạn trước, mà diễn ra ở phạm vi rộng lớn, diễn ra cả ở ngoài nhà trường. Hoạt động
giáo dục bao gồm giáo dục của nhà trường, giáo dục của gia đình và giáo dục của xã
hội, trong đó giáo dục của nhà trường giữ vị trí trung tâm với nội dung và phương
pháp khoa học nhằm đào tạo con người phát triển toàn diện đáp ứng được những yêu

cầu của sự phát triển xã hội và giáo dục của nhà trường, của các lực lượng xã hội khác
có trách nhiệm phối hợp giáo dục theo sự hướng dẫn của nhà trường.

Như vậy, hoạt động sư phạm phải là hoạt động xảy ra trong nhà trường và nó
không đồng nhất với hoạt động giáo dục. Hoạt động sư phạm chủ yếu diễn ra trong
nhà trường trong đó nổi bật lên sự giao tiếp giữa giáo viên và học sinh. Giáo viên là
người tổ chức, điều khiển quá trình sư phạm trong nhà trường, là chủ thể giao tiếp,
còn học sinh là người lĩnh hội tri thức khoa học, kỹ năng, kỹ xảo, là khách thể giao
tiếp (đối tượng giao tiếp). Tuy nhiên trong hoạt động sư phạm, học sinh không phải là
khách thể thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào giáo viên, mà các em thực sự là chủ thể
có ý thức, hoạt động tích cực để lĩnh hội tri thức khoa học, kỹ năng, kỹ xảo của loài
người do giáo viên truyền thụ, từ đó hình thành nhân cách của mình.

Qua trình giao tiếp giữa giáo viên với học sinh có thể khái quát theo sơ đồ:

Như vậy, mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh có thể xảy ra theo 5 sơ đồ trên,
trong đó sơ đồ (1), (2), (3) xảy ra khi thầy giáo lên lớp giảng bài, truyền đạt tri thức
cho học sinh theo chương trình sách giáo khoa và sơ đồ (4), (5) xảy ra khi học sinh