- EU-Vietnam Business Network (EVBN)

ĐÔI ĐIỀU VỀ BẢO QUẢN PHÒNG NGỪA CỔ VẬT

Tu sửa, bảo quản cổ vật là một trong những nhiệm vụ của các bảo tàng. Bởi hầu hết các cổ vật được sưu tầm, khai thác từ nhiều vùng miền có điều kiện khí hậu, môi trường khác nhau. Nhiều cổ vật được lấy lên từ lòng đất, có điều kiện thổ nhưỡng phức tạp. Và một điều chắc chắn nữa là trên mình chúng, có nhiều tạp chất, nhiều vi sinh vật và nhiều chất có ảnh hưởng, gây hư hỏng cổ vật. Vì vậy, các bảo tàng trên thế giới, cổ vật sưu tầm về, trước khi nhập kho phải được xử lý diệt vi khuẩn, nấm mốc gây hại và được bảo quản trong phòng có nhiệt độ tương đối ổn định, phù hợp để chúng thích nghi. Nhiều bảo tàng trung ương hiện nay cũng bước đầu áp dụng quy trình này.

Hiểu biết về bảo quản phòng ngừa

Trong khái niệm về bảo quản, tu bổ cổ vật, hầu hết cán bộ bảo tàng đều biết, đó là bảo quản phòng ngừa hay bảo quản gián tiếp và bảo quản trị liệu hay bảo quản trực tiếp. Công tác bảo quản trị liệu rất phức tạp. Bởi mỗi chất liệu có quy trình công nghệ bảo quản riêng, thậm chí mỗi hiện vật trong cùng chất liệu cũng phải xử lý theo những giải pháp riêng. Và đây là công việc của những nhà bảo quản cổ vật. Công tác bảo quản phòng ngừa cho cổ vật đơn giản hơn, cần có tâm và là trách nhiệm của cơ quan, bao gồm lãnh đạo và các cán bộ của bảo tàng. Bảo quản phòng ngừa là khái niệm cũng được đề cập nhiều của lãnh đạo các cấp ngành văn hóa. Nhưng chắc chắn trong số đó, có không ít người chưa hiểu một cách đầy đủ, thấu đáo về vấn đề này. Trong một số tài liệu cho rằng bảo quản phòng ngừa là tạo ra một môi trường bảo quản có nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng ổn định và phù hợp với từng chất liệu hiện vật. Định nghĩa này tương đối đầy đủ, nhưng hiểu và đưa vào thực tế bảo quản trong các bảo tàng còn lắm gian truân. Bởi các tham số nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng bao nhiêu là phù hợp cho từng chất liệu?

Bảo quản phòng ngừa cổ vật và một vài kinh nghiệm

Theo ý kiến cá nhân tôi, để bảo quản phòng ngừa tốt cho cổ vật cần đảm bảo được mấy yếu tố sau:

1. Luôn tạo được một môi trường sạch, đó là môi trường không có vi khuẩn, côn trùng nấm mốc, không khí không bị ô nhiễm. Để có môi trường sạch, đòi hỏi phải vệ sinh, xử lý bằng nhiều giải pháp kỹ thuật. Bên cạnh, định kỳ 2 đến 3 năm tổ chức khảo sát đánh giá môi trường một lần.

2. Tạo môi trường có các tham số không khí về nhiệt độ, độ ẩm ổn định. Hiện nay nhiều bảo tàng trong cả nước đã được trang bị các máy điều hòa không khí, máy hút ẩm phục vụ cho công việc bảo quản cổ vật. Đây là một sự đầu tư chính đáng và thiết thực cho ngành và các bảo tàng. Nhưng theo kinh nghiệm và hiểu biết, tôi thấy đầu tư này chưa có hiệu quả, không mang lại kết quả như mong muốn. Bởi đến nhiều bảo tàng, không thấy máy chạy, hỏi ra không có tiền đóng tiền điện. Một số bảo tàng có vận hành máy điều hòa, hút ẩm, nhưng không biết sản phẩm là các tham số không khí là bao nhiêu!

Trong một thông báo khoa học của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), tôi đã có bài “Điều hòa thông gió với bảo quản cổ vật”. Trong bài có cảnh báo, điều hòa là con dao hai lưỡi. Nếu chạy điều hòa không có kiểm soát, để nhiệt độ và nhất là độ ẩm giao động quá lớn sẽ gây ảnh hưởng xấu đến cổ vật.

Theo các tài liệu bảo quản của các nước châu Âu, những thông số này là:

– Đối với hiện vật bằng kim loại, nhiệt độ từ 18 đến 22 độ C, độ ẩm từ 40% đến 50%.

– Hiện vật chất liệu vô cơ khác, nhiệt độ từ 18 đến 22 độ C, độ ẩm càng thấp càng tốt.

– Hiện vật chất liệu giấy, vải, da, nhiệt độ từ 18 đến 22 độ C, độ ẩm từ 50% đến 55%.

– Hiện vật chất liệu gỗ, tre, mây yêu cầu nhiệt độ cũng từ 18 đến 22 độ C, độ ẩm từ 45% đến 55%

Vào những năm 90 của thế kỷ trước, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam là đơn vị đầu tiên được Bộ đầu tư và nghiên cứu áp dụng các giải pháp khoa học kỹ thuật vào bảo quản cổ vật. Toàn bộ nhà kho được cải tạo, nâng cấp, làm kín. Bên cạnh, lắp đặt các máy điều hòa thông gió, hút ẩm và đưa vào vận hành. Những ngày đầu vận hành các thiết bị điều hòa, thông gió, hút ẩm, chúng tôi áp dụng các thông số bảo quản phòng ngừa nêu trên của châu Âu. Chỉ sau chưa đầy một tháng, các cánh cửa bằng gỗ bị cong vênh, cửa bị hở. Các kệ giá bằng gỗ cũng bị vênh váo, nứt và không đóng được cửa. Hiện vật chất liệu gỗ, gỗ sơn thếp bị nứt nẻ. Hiện vật chất liệu giấy, da có hiện tượng giòn. Đây là những thực tế chứng minh rằng những thông số bảo quản của các nước chỉ để tham khảo. Bởi điều kiện khí hậu ở những nước đó khác với Việt Nam, nên cổ vật trước khi đưa vào kho bảo quản khác nhau. Ở các nước châu Âu khí hậu lạnh và khô,nhiệt độ, độ ẩm luôn ở mức thấp. Trong khi đó, Việt Nam khí hậu nóng ẩm, mùa hè có nhiệt độ từ 35 đến 38 độ C, độ ẩm cũng giao động từ 70% đến 80%. Khi đưa vào kho bảo quản với nhiệt độ, độ ẩm thấp hơn rất nhiều, các cổ vật chắc chắn bị biến dạng, thậm chí gây hư hỏng. Trải qua một thời gian khá dài,vận hành các thiết bị kỹ thuật, kết hợp theo dõi thông số và tình trạng hiện vật. Từng bước điều chỉnh các tham số về nhiệt độ, độ ẩm và tổ chức rút kinh nghiệm, hội thảo và cuối cùng cho ra được quy trình chạy máy, quy trình đảm bảo thông số kỹ thuật bảo quản phòng ngừa cho cổ vật. Đây là bước đột phá và có kết quả rất tốt của ngành bảo tàng nói chung và Bảo tàng Lịch sử nói riêng. Kết quả này, hiện nay đang được Bảo tàng Lịch sử và một số bảo tàng khác áp dụng vào bảo quản phòng ngừa cho cổ vật. Những nghiên cứu về bảo quản phòng ngừa tại Bảo tàng Lịch sử chưa thật đầy đủ và toàn diện. Bởi số lượng cổ vật nhiều, kho chứa chưa đủ, nhiều chất liệu hiện vật còn để chung một kho. Tại Bảo tàng Lịch sử mới chia thành các kho: kho hữu cơ, kho đồ đồng Đông Sơn, kho đồng phong kiến, kho đá, kho gốm sứ và một kho đặc biệt. Trong kho chất liệu hữu cơ bao gồm cả đồ gỗ và gỗ sơn thếp, đồ vải, tranh giấy, đồ da. Đây là những chất liệu tuy có tính tương đồng và có những yêu cầu về các thông số bảo quản gần giống nhau. Nhưng về khoa học bảo quản hoàn toàn không cho phép.

3. Một yếu tố cần thiết khác trong bảo quản phòng ngừa, đó là bảo quản và sắp xếp hiện vật khoa học. Một thực tế ở nhiều bảo tàng thường gặp là bề mặt cổ vật bị bụi bám nhiều. Việc bụi bám là khó tránh khỏi, bởi trong không khí- nhất là không khí hiện nay có lớp bụi dày đặc. Vì đường sá vệ sinh không sạch sẽ, xe cộ đi lại nhiều…Nên lớp bụi lởn vởn trong không khí khi gặp các vật cản, chúng sẽ bám vào. Các quản thủ ngoài những chức năng kiểm kê quản lý hiện vật, tham gia các công việc cơ quan, nên đưa vào nhiệm vụ kiểm tra, chăm sóc, vệ sinh trên bề mặt cổ vật hàng ngày. Việc vệ sinh được tiến hành với khăn hoặc vải sạch, nhúng nước vắt khô kiệt và lau nhẹ nhàng lên bề mặt cổ vật. Đây là biện pháp bảo quản phòng ngừa vô cùng công hiệu. Khi lấy đi những bụi bẩn trên bề mặt, hạn chế được hiện tượng hơi nước có trong không khí không tạo ra các chất ăn mòn cổ vật. Bởi không khí hiện nay đều bị ô nhiễm, trong thành phần của chúng có các chất kết hợp các chất có trong bụi, tạo ra các chất như a xit, muối gây phá hỏng cổ vật.

Việc sắp xếp cổ vật trong kho của nhiều bảo tàng còn nhiều điều để bàn. Rất nhiều bảo tàng chưa có điều kiện xây dựng, nâng cấp hệ thống nhà kho. Kho ẩm thấp dột nát, không đủ diện tích để “chứa” cổ vật. Tuy nhiên, một số bảo tàng mới xây tương đối khang trang, trang bị, tiện nghi tương đối hoàn chỉnh. Nhưng vào trong kho, địa hình sắp xếp, bố trí không hợp lý và cách đặt để cổ vật sai quy cách. Nhiều cổ vật để chồng lên nhau và rất lộn xộn, không khoa học. Có thể nhiều quản thủ không hiểu được sự tương tác giữa các cổ vật luôn xảy ra, nhất là những cổ vật bằng kim loại.

4. Tham số không khí phục vụ bảo quản phòng ngừa cổ vật ở Việt Nam.

Bằng kinh nghiệm bảo quản trong nhiều năm qua và được kiểm chứng tại kho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, xin được giới thiệu để tham khảo

Chất liệu hữu cơ:

– Nhiệt độ về mùa hè từ 25 đến 27 độ C; mùa đông từ 18 đến 22 độ C

– Độ ẩm quanh năm giao động từ 55% đến 63 %

Chất liệu: đồ đồng Đông Sơn

– Nhiệt độ mùa hè từ 25 đến 27 độ C ; mùa đông từ 18 đến 22 độ C

– Độ ẩm quanh năm giao động từ 50% đến 60%

Kho đồng phong kiến, kho đá, gốm sứ:

– Nhiệt độ mùa hè từ 25 đến 27 độ C, mùa đông duy trì trong vòng 20 độ C

Độ ẩm giao đông từ 45% đến 55%

5. Chiếu sáng cổ vật:

Ánh sáng là một trong những tác nhân gây hại cổ vật. Bởi trong ánh sáng có tia cực tím có thể làm bay màu vẽ trên tranh giấy, vải, màu sơn trên gỗ. Nếu ánh sáng có cường độ sáng càng lớn thì mức độ ảnh hưởng càng cao, thậm chí làm cong vênh, nứt nẻ cổ vật bằng gỗ và nhiều chất liệu hữu cơ khác. Vì vậy, nên hạn chế thời gian chiếu rọi ánh sáng lên cổ vật và dùng loại đèn lạnh( đèn halogen). Cường độ ánh sáng chiếu lên cổ vật tốt nhất trong khoảng từ 80 lux đến 150 lux.

Bảo tàng Thanh Hóa vừa được đầu tư xử lý, bảo quản toàn bộ cổ vật với một khoản kinh phí tương đối lớn. Đây là một việc làm nhằm bảo tồn, gìn giữ cổ vật. Tất cả cổ vật sau khi được xử lý bài bản, nghiêm túc theo các quy trình, tiếp tục được bảo quản phòng ngừa tích cực, là việc làm cần thiết và đúng yêu cầu, nguyên tắc bảo quản cổ vật.

Một số hình ảnh hiện vật đã được bảo quản phòng ngừa tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa: